تغییر پراکنش پرندگان ایران در پی افزایش دمای زمین و تغییر اقلیم
ابراهیم شکوهی، پرنده شناس میگوید گرمایش زمین پراکنش برخی پرندگان ایران را تغییر داده و مشاهده گونههای جنوبی در شمال افزایش یافته است
گروه محیط زیست| کورکورهای دم سیاه، قمریهای ابلق و یا ماهی خورکها ابلق با گرمتر شدن هوای زمین در حال مهاجرت به سمت شمال ایران هستند و ابراهیم شکوهی پرنده شناس میگوید که مشاهده این گونهها در مناطق شمالی ایران، رو به افزایش است. جهان به سرعت در حال گرم شدن است و زمین از تقویم اقلیمی جلو زده است؛ بر اساس برآوردها، هدف 1.5 درجه هنوز بهطور بلندمدت از دست نرفته، اما رکوردهای گرمایی با سرعت در حال نزدیکشدن به این مرز هستند.
بنابراین پیشبینیهای چند سال قبل را عقب راندهاند. این یعنی زمین به سرعت در حال گرم شدن است و روند تغییرات اقلیمی، زندگی همه موجودات از جمله پرندگان را تحت تاثیر قرار میدهد. به گفته شکوهی، اگرچه گرمایش زمین احتمال انقراض بخشی از پرندگان به خصوص پنگوئنها و آنهایی که در بخشهای سردسیر زمین زندگی میکردند را به دلیل کوچک شدن زیستگاه فراهم میکند اما به بخش دیگری از پرندگان، امکان گسترش بیشتر میدهد. البته هنوز مطالعه دقیقی درباره تاثیر گرمایش زمین بر وضعیت پراکنش گونههای مختلف پرندگان، انجام نشده است.
جهان از نظر دما، تقریبا به مرزی رسیده که قرار بود هدف بلندمدت باشد، نه وضعیت معمول سالانه! این یعنی زمین به سرعت در حال گرم و خشک شدن است و زندگی همه موجودات از جمله پرندگان تحت تاثیر این تغییرات قرار دارد. اطلاعات موجود نشان میدهد که انتشار جهانی در سال 2030 باید حدود 40 درصد پایینتر از سطح 2019 باشد؛ در حالی که تعهدات فعلی چنین کاهش عمیقی را تامین نمیکنند، بنابراین نمیتوان انتظار داشت که روند گرمایش جهانی نیز کنترل شود. در چنین شرایطی چه بلایی بر سر پرندگان موجود در ایران یا دسته پرندگان مهاجر به کشور میآید؟
تغییر اقلیم بر پراکنش پرندگان اثر دارد
ابراهیم شکوهی پرنده شناس در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که روند تغییر اقلیم بر روی پرندگان کوهستانی ایران که بیشتر مقیم به حساب میآیند، تاثیر داشته و به مرور باعث تغییر پراکنش گونهها شده است. برخی گونهها به سمت بالاتر میروند زیرا با محدودیت منابع مواجه میشوند. آنهایی که در عرضهای پایینتر بودند یا در سرمای بیشتری زندگی میکردند، با چنین محدودیتهایی مواجه میشوند.
به گفته او، در برخی گونهها، گستره پراکنش افزایش مییابد. در ایران پرندهای به اسم کورکور بال سیاه داریم که قبلا در جنوب دیده میشد ولی اکنون موارد مشاهده آن در قسمتهای شمالیتر در حال افزایش است و حتی در مناطق نزدیک به تهران و حتی سمت گیلان هم این پرنده دیده شده است. حتی در کشورهای دیگر هم تحقیقات خیلی بیشتری در این رابطه انجام دادهاند، شرایط به همین شکل است؛ یعنی خیلی از پرندگان مناطق گرمسیری آنها، به تدریج به سمت عرضهای شمالیتر حرکت میکنند.
این پرنده شناس، قمری دم دراز را هم در گروه پرندگانی قرار میدهد که پراکنششان به سمت شمال در حال گسترش است یا ماهیخورک ابلق هم از جنوب به سمت تالابهای سمت ورامین آمده، در حالی که این گونه مختص نیمه جنوبی کشور بوده است.او بر این باور است که پرندگان مناطق سردسیرتر با محدودیت مواجه شده و دامنه زیستگاه آنها تبدیل به لکههای کوچکی میشود. زیرا پراکنش برخی گونههای ساکن در این مناطق، به صورت لکهای است و این لکهها مدام کوچکتر میشود. بنابراین در روند تغییر اقلیم احتمال اینکه پرندگان مناطق سردسیرتر آسیب ببینند، بیشتر است.
تغییر اقلیم به سرعت بر مهاجرت تاثیر نمیگذارد
شکوهی معتقد است که تغییر اقلیم به سرعت بر روند مهاجرت پرندگان تاثیرگذار نبوده و اینگونه نیست که در یک بازه پنج تا 10 ساله، روند مهاجرت آنها تغییر کند و مثلا دو هفته جابهجا شود. معمولا اگر تحت تاثیر دما تغییری رخ دهد، در طولانی مدت و به مرور چنین اتفاقی رخ میدهد. شاید برخی جمعیتهایی که مهاجرت میکنند، به صورت اتفاقی زودتر یا دیرتر بیایند و بررسی رفتارها در یک بازه زمانی طولانی مدت، مشخص میکند که روند مهاجرت چقدر تغییر کرده است.
او توضیح میدهد که بر هم خوردن چرخههای طبیعی تحت تاثیر تغییر اقلیم، تاثیر منفی بیشتری بر زندگی پرندگان میگذارد. مثلا یک پرنده مهاجرت میکند و در مقصد مهاجرت از یک نوع حشره خاص یا دانههای خاص گیاهان تغذیه میکند اما وقتی به محل مورد نظر میرسد، میبیند که به خاطر گرمای هوایی که در محیط وجود دارد، تخمهای آن حشره زودتر در آمدهاند و لارو حشراتی که پرنده از آنها تغذیه میکرده است، اکنون کمتر در دسترسش قرار دارد. تاثیر این مدل تغییرات نسبت به تغییر زمان مهاجرت خیلی شدیدتر است. اگر زمان مهاجرت جابهجا شود، در واقع یک جور حالت سازگاری با شرایط رخ داده ولی واکنش پرندگان به این شرایط، خیلی دیر رخ میدهد.
تاثیر منفی بر موفقیت جوجهآوری
شکوهی توضیح میدهد که بیشترین تاثیر تغییرات محیطی بر موفقیت جوجهآوری پرندگان است. ممکن است تحت تاثیر این تغییرات نرخ جوجهآوری و زنده ماندن جوجهها دستخوش تغییر شود. احتمال دارد تعداد تخمی که والدین میگذارند، تغییری نکند اما زنده ماندن جوجهها تا حدی که بتوانند اولین مهاجرت را انجام دهند، کاهش یابد. یا اینکه اصلا جوجه بزرگ نشده و تلف شود. گاهی تحت تاثیر تغییرات اقلیمی بیماریهایی پیش میآید و خیلی اتفاقات دیگر که اصلا نمیدانیم چیست، بر اثر تغییرات دمایی رخ دهد.
او به این پرسش که آیا تحت تاثیر گرمایش جهانی میتوان انتظار داشت جمعیت زیادی از پرندگان را از دست بدهیم، اینگونه پاسخ میدهد: به نظرم این پیشبینی بدبینانهای است. ما بهطور معمول تحت تاثیر تغییرات محیطی بخشی از پرندگان را از دست میدهیم اما باید دید گرمایش جهانی روی کدام گونهها بیشترین تاثیر را میگذارد. احتمال داده میشود که پرندگان قطبی مثل پنگوئنها یا آبزی و کنار آبزی بیشترین صدمه را ببینند. البته این مسئله مطالعه نشده اما برای مثال، این دسته از پرندگان ممکن است نسبت به پرندگان شکاری آسیب بیشتری ببینند. تاثیری که دستههای مختلف پرندهها از نظر زیستگاهی میپذیرند، متفاوت است.
به گفته این پرنده شناس، 11 هزار و 200 گونه پرنده در دنیا وجود دارد که نمیتوان گفت چه تعداد از آنها تحت تاثیر تغییر اقلیم از دست میروند و سناریویی در این رابطه وجود ندارد؛ اما میتوان با توجه به تغییرات شرایط زیستگاهی، احتمالاتی را مطرح کرد که خیلی کلی است و از نظر علمی نمیتوان به آن اتکا کرد.
