جامعه ایران در آینه چشمهای اینشتین
کارخانه افول میکند، تیم فوتبال از رونق میافتد، پدر به موقعیتی پایینتر رانده میشود و سرنوشت اعضای خانواده نیز بهتدریج تیرهتر میشود...
هفت صبح، محمد آقاسی/ جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی | گاهی با اتمام خواندن یک رمان، احساس میکنیم که تنها با داستان یک فرد یا یک خانواده روبرو نبودهایم. گویی از پنجرهای کوچک، بخشی یا دورهای از تاریخ اجتماعی یک جامعه را به تماشا نشستهایم. ساناز اسدی در «چشمهای اینشتین» چنین تجربهای را فراهم میآورد. رمان یا نوولی که در ظاهر زندگی خانوادگی در یکی از شهرهای مازندران را برای ما میگوید اما به تدریج روایتی درباره تغییرات اجتماعی ایران، افول جهان آشنا، فرسایش امیدها و در نهایت روایت سرنوشت نسلی گفته میشود که در فاصله میان گذشته و آینده معلق مانده است.
نویسنده برای روایت تغییرات اجتماعی ایران و خصوصا روایت سیاست، نهاد دولت و انتخابات، جغرافیای خاص خود را انتخاب کرده است. او سراغ تهران، مراکز قدرت یا شخصیتهای سیاسی نمیرود. او ما را به قائمشهر، یکی از شهرهای مازندران، میبرد. روایت در دو اتاق کوچک خانه بابای یک مدرسه، که آنرا نماد باز تسلط سیاسی میداند، ارائه میشود. خانوادهای که زندگی خصوصیاش در فضای عمومی مدرسه است. در شهری که کارخانه نساجی و تیم فوتبالش بخشی از حافظه و هویت جمعی مردم آنجا بودهاند.
تاریخ اجتماعی فقط در پایتختها، میدانهای سیاسی و یا ساختمانهای دولتی اتفاق نیفتادهاند. تاریخ را باید در کارخانهای هم دید که تعطیل میشود، در تیم فوتبالی که روزگاری غرور یک شهر بوده، در خانهای که خانوادهای در آن زندگی میکند و در آدمهایی که موقعیت اجتماعیشان با تغییرات بزرگتر جامعه دگرگون میشود. اسدی توانسته از منظر دیگری ما را به سمت تاریخ تغییرات اجتماعی ایران ببرد. او به جای توصیف تغییرات، تلاش میکند زندگی روزمره یک دوره را برای مخاطب قابل مشاهده کند.
کارخانهای که فقط کارخانه نیست
کارخانه در روایت اسدی، فقط یک واحد اقتصادی نیست. بخشی از زندگی مردم شهر بوده است. مادر خانواده، ثریا خاله و آجیها، مخصوصا آجی آبی، در آنجا با همدیگر زندگی میکنند. تا جایی که باور افول کارخانه را ندارند و معتقدند هرچه از شهر از بین برود، آنجا حیات ادامه دارد. علاوه بر این کارخانه، به بخشی از حافظه جمعی شهری تبدیل شده است. پیمان از مادرش و آجیها، در آنجا عکس گرفته بود. مادرش گفته بود: «این همه سال با هم کار کردهایم و یک عکس دستهجمعی نداریم.»(ص38) مکانی که کار، منزلت اجتماعی، روابط انسانی و احساس تعلق به یک اجتماع را به هم پیوند میداد. افول آن، بنابراین، فقط به معنای از دست رفتن فرصتهای شغلی نیست. با تعطیلی کارخانه، بخشی از جهان اجتماعی شهر نیز از میان میرود.
به تیم نساجی هم در همین منظومه معنایی باید نگریست. فوتبال یکی از عرصههای بازتولید تعلق محلی است. جایی که همه هستند. حتی وقتی پیمان گم میشود، برای پیدا کردناش به آنجا میروند. تیمی که مردم با آن خاطره دارند، از طریق آن شهرشان را به یاد میآورند و در پیروزیها و شکستهایش بخشی از خود را بازمیشناسند. در پیروزی مهم این تیم، بازگشت پیمان را انتظار میکشند. در همان تاریخ، در نهایت خوشحالی، دیگر چیزی نمیخواهند و حتی مرگ را در آغوش میکشند. بنابراین وقتی کارخانه و تیم فوتبال هر دو در مسیر افول قرار میگیرند، با دو اتفاق مستقل مواجه نیستیم بلکه با تصویری از فرسایش بنیانهای اقتصادی و عاطفی یک اجتماع روبهرو هستیم.
پس انتخاب تیم نساجی و کارخانه آن، بهعنوان محور نمادین رمان هوشمندانه است. نویسنده توانسته است یک تجربه محلی را به مسالهای فراتر از جغرافیای قائمشهر پیوند بزند. اگر بخواهیم رمان را پاسخ به یک پرسش قلمداد کنیم، احتمالا این پرسش خواهد بود که وقتی نهادهای تولیدکننده هویت و همبستگی یک اجتماع از دست برود، چه بر سر آن میآید؟
اما آیا جامعهای که کارخانهاش را از دست داده، الزاماً تمام ظرفیتهای زندگی جمعیاش را هم از دست میدهد؟ آیا با افول نهادهای قدیمی، امکان شکلگیری صورتهای تازهای از همبستگی وجود ندارد؟ رمان در ترسیم جهان ازدسترفته تواناست، اما در نشان دادن جهانهایی که ممکن است جایگزین آن شوند، چندان دستودلباز نبوده است.
تاریخ در بدن آدمها
یکی از ظرفیتهای مهم رمان، تبدیل رخدادهای تاریخی به تجربههای جسمانی و خانوادگی است. ثریاخاله، با پای ازدسترفتهاش، صرفاً شخصیتی با یک معلولیت جسمانی نیست. بدن او حامل بخشی از تاریخ جنگ است. بمباران بیمارستان و ازدستدادن پا، جنگ را از سطح آمار، عملیات و روایتهای رسمی خارج میکند و به تجربهای ماندگار در زندگی یک خانواده تبدیل میسازد.
در سوی دیگر، آقاموسی قرار دارد. مردی که روزگاری دروازهبان تیم نساجی بوده و حالا در موقعیتی متفاوت، در مدرسه به کار مشغول است. گذشته شغلی و اجتماعی او، در کنار وضعیت کنونیاش، امکان خواندن تاریخ دگرگونی منزلت اجتماعی را فراهم میکند.
میتوان در این دو شخصیت، ردپای دو تجربه تاریخی متفاوت جنگ و تحولات سیاسی و اقتصادی پس از انقلاب را دید. بدن ثریاخاله و موقعیت اجتماعی آقاموسی، به نوعی آرشیو زنده تاریخ تصویر شدهاند. تاریخی که نه در کتابهای رسمی، بلکه در بدنها، مشاغل ازدسترفته و زندگیهای تغییرکرده باقی مانده است.
البته توجه وسواسگونه به نماد و نشانه، ممکن است ما را به سمت تقلیل هرشخصیت داستانی به یک نماد سیاسی پیش برد. در این صورت اگر اگر آقاموسی را صرفاً نماینده تحولات سیاسی پس از انقلاب یا ثریاخاله را فقط نماد قربانیان جنگ بدانیم، پیچیدگی انسانی آنها را از دست میدهیم. قدرت پدر بودن باباموسی و یا آنجا که مادر بودن ثریا، در فریاد علیه مدیر مدرسه در حیاط میپیچد. قدرت رمان دقیقاً در آنجاست که تاریخ را به زندگی خصوصی وارد میکند، نه اینکه زندگی خصوصی را به نموداری از تاریخ سیاسی تبدیل نماید.
دوم خرداد و سرنوشت امید
در پسزمینه این خانواده، میتوان رد تحولات سیاسی و اجتماعی ایران را نیز دنبال کرد. نویسنده با آشکار کردن برخی از حروف نماینده منتخب، میخواهد به برخی امیدهایی که در تاریخ معاصر شکل گرفتند اشاره کند. با همین تکنیک میگوید تجربهها با ناکامی، محدودیت و فرسایش مواجه شدند. از این منظر، دوم خرداد ۱۳۷۶ را میتوان یکی از نقاط مهم برای فهم افق تاریخی رمان دانست. لحظهای که امید به تغییر، در بخشهایی از جامعه جان تازهای گرفت.
نویسنده ناکامی یک جریان سیاسی را روایت نمیکند. او تلاش میکند نشان دهد که امید اجتماعی چگونه وارد زندگی روزمره میشود، چگونه در انتظارها و تصمیمهای مردم جای میگیرد و چگونه ممکن است بهتدریج جای خود را به سرخوردگی بدهد. در خوانش این قلم، رمان در ترسیم این فرایند، بیش از آنکه به تاریخ سیاسی وفادار باشد، به تجربه اجتماعی افول امید نزدیک میشود. این تمایز مهمی است. ممکن است درباره علل و مسوولیتهای تاریخی افول یک جامعه اختلافنظر داشته باشیم، اما نمیتوانیم تجربه زیسته کسانی را که با تغییرات اقتصادی، کاهش منزلت اجتماعی و از دست رفتن افقهای آینده مواجه شدهاند، نادیده بگیریم.
بااینحال، گاهی به نظر میرسد همه مسیرهای داستان به یک مقصد از پیش تعیینشده میرسند: سقوط. کارخانه افول میکند، تیم فوتبال از رونق میافتد، پدر به موقعیتی پایینتر رانده میشود و سرنوشت اعضای خانواده نیز بهتدریج تیرهتر میشود. این همجهتی نمادها، اگرچه به انسجام معنایی اثر کمک میکند، ممکن است از تنوع واقعیت اجتماعی بکاهد.
جامعه فقط مجموعهای از شکستها نیست. حتی در شرایط افول نیز مردم زندگی میکنند، سازگار میشوند، رابطه میسازند، مقاومت میکنند، به امکانات تازه دست مییابند و گاهی راههایی برای بازسازی جهان خود پیدا میکنند. حذف یا کمرنگشدن این وجوه، تصویر جامعه را یکدستتر و تیرهتر از آن چیزی میکند که واقعیت اجتماعی اجازه میدهد.
نقد من به رمان، انکار رنجها یا دفاع از یک روایت رسمی از تاریخ نیست. مسئله این است که هیچ روایت انتقادی صرفاً به دلیل انتقادی بودن، از خطر یکسویهنگری مصون نمیماند. سیاهنمایی و سفیدنمایی، با وجود تفاوت ظاهری، در یک ویژگی مشترکاند که هر دو بخشی از واقعیت را انتخاب میکنند و بخش دیگر را کنار میگذارند.
پرستو؛ دختری که در روایت هم به حاشیه میرود
اما برای من نه کارخانه، نه تیم فوتبال، و نه حتی تاریخ سیاسی روایت شده، به اندازه داستان پرستو، اهمیت نداشت. نویسنده این رمان زنی است که در جهانی مردانه، از دشواری زیست زنان مینویسد. روایت را در مدرسه دخترانه میبرد. آن هم در زمانی که کمترین تصویر و تصویر را از پشت دیوارهای مدرسه دخترانه و زندگی دخترانه نداریم. با این وجود در ساختار روایت، دو برادر، پیمان و ایمان، حضوری پررنگتر پیدا میکنند. پرستو، با وجود سرنوشت تلخاش، کمتر مجال مییابد که جهان خود را از درون به خواننده نشان دهد.
آیا با یک تناقض روایی روبرو شدهایم؟ یعنی ممکن است نویسنده در تلاش برای بازنمایی مردسالاری ایرانی، ناخواسته همان مناسبات را در ساختار داستان نیز بازتولید کرده باشد؟ پرستو در خانواده حضور دارد، اما آیا به همان اندازه در روایت حضور دارد؟ آیا ما او را میشناسیم، یا بیشتر از طریق اتفاقاتی که برایش رخ میدهد، درباره او اطلاع پیدا میکنیم؟ آیا میلها، ترسها، خواستهها و تعارضهای درونی او به اندازه برادرانش فرصت ظهور دارند؟
خودکشی پرستو، اگر قرار است نقطهای تعیینکننده در سرنوشت داستان باشد، به پرداخت روایی متناسب با اهمیتش نیاز دارد. رنج یک شخصیت را نمیتوان فقط با فرجام تلخی که داشت اثبات کرد. خواننده باید بتواند مسیر رسیدن او به آن نقطه را بفهمد. نه لزوماً آن را تأیید کند، بلکه بتواند تجربه زیستهاش را درک کند.
البته ممکن است در حاشیه بودن پرستو، خود بخشی از معنای اثر باشد. جامعهای که حتی در روایت ادبیاش نیز مردان را در مرکز قرار میدهد. اما اگر این حاشیه آگاهانه طراحی نشده باشد، با یک کاستی جدی مواجهیم. نویسندهای که میخواهد رنج زنان را نشان دهد، باید به آنها امکان سخن گفتن نیز بدهد. زن نباید فقط موضوع رنج باشد. باید صاحب تجربه، نگاه و کنش هم باشد.
از جزئیات زندگی تا کلیگویی درباره سرنوشت
از نظر ساختار روایی نیز میان آغاز و پایان رمان فاصلهای محسوس وجود دارد. آغاز داستان با جزئیات، حوصله و دقت پیش میرود. اشیا، مکانها، مناسبات و تجربههای روزمره بهتدریج ساخته میشوند. خواننده فرصت پیدا میکند در جهان داستان ساکن شود و آدمهای آن را بشناسد.اما هرچه به پایان نزدیک میشویم، این جزئیات جای خود را به روایتی کلیتر میدهند. گویی داستان در آغاز به زندگی وفادار است، اما در پایان بیش از آنکه بخواهد زندگی شخصیتها را دنبال کند، به سمت جمعبندی معنایی و سرنوشت کلی آنها حرکت میکند.
این تغییر لزوماً به معنای ضعف پایانبندی نیست. ابهام و گسست نیز میتوانند انتخابهای مشروع ادبی باشند. مساله زمانی آغاز میشود که پایان، تناسب لازم را با جزئیاتی که نویسنده در طول داستان ساخته است، پیدا نمیکند. خوانندهای که بهتدریج با شخصیتها و جهان آنها خو گرفته، انتظار دارد فرجام داستان نیز از دل همان جهان بیرون بیاید، نه اینکه ناگهان به تصویری کلی از شکست و زوال تبدیل شود. شاید این همان جایی باشد که رمان بخشی از قدرت آغازین خود را از دست میدهد.
چشمهایی که چه چیزی را میبینند؟
عنوان رمان نیز خواننده را به مساله دیدن و دیدهشدن بازمیگرداند. در جهانی که خانه و مدرسه، حریم خصوصی و نظارت، و امر آشکار و پنهان به یکدیگر نزدیک شدهاند، نگاه صرفاً یک عمل ساده نیست بلکه با قدرت، کنجکاوی، کنترل و امکان شناخت پیوند میخورد. خانوادهای که در حاشیه فضای مدرسه زندگی میکند، هم در معرض نگاه دیگران است و هم گویی از نظر اجتماعی به چشم نمیآید. این وضعیت متناقض، یکی از ظرفیتهای قابل تأمل داستان، یعنی دیدهشدن بدون بهرسمیتشناختهشدن است.
اما پرسش را میتوان به خود نویسنده نیز بازگرداند. رمان چه چیزهایی را میبیند و چه چیزهایی از میدان دیدش بیرون میمانند؟ آیا فقط افول را میبیند یا امکانهای زندگی را نیز مشاهده میکند؟ آیا فقط رنج زنان را میبیند یا صدای مستقل آنان را هم میشنود؟ آیا گذشته ازدسترفته را به یاد میآورد یا میتواند صورتهای تازه تعلق و همبستگی را نیز تشخیص دهد؟ این پرسشها از جنس ایرادگیری از یک اثر ادبی نیستند. از آن رو اهمیت دارند که رمان ظرفیت ورود به چنین بحثهایی را فراهم کرده است.
شاید وظیفه رمان این نباشد که به این پرسشهایی که مطرح شد، پاسخ قطعی بدهد. اما وظیفه نقد این است که از نویسنده بپرسد چه بخشهایی از واقعیت را به ما نشان داده و چه بخشهایی را، آگاهانه یا ناآگاهانه، نادیده گرفته است. کتاب چشمهای اینشتین، ما را وادار میکند درباره جامعهای که در آن زندگی کردهایم و هنوز در آن زندگی میکنیم، دوباره فکر کنیم. از این جهت، کتاب قابل توجهی است. اما این موضع، به معنای پذیرفتن تمام داوریهای آن نیست. اتفاقاً گاهی احترام به یک اثر ادبی در این است که با آن وارد گفتوگو شویم و این داستان چنین قابلیتی دارد.