استعدادهای شهرستانها پشت در سینما
آرمان بزرگزاده فهادان، بازیگر تئاتر یزد از مهاجرت اجباری هنرمندان، ضعف استعدادیابی و بیتوجهی به تئاتر شهرستانها میگوید
هفت صبح| تئاتر فقط در تهران و روی صحنه سالنهای پایتخت جریان ندارد. در شهرهای مختلف ایران هم گروههای نمایشی فعالی حضور دارند، بازیگران مستعدی فعالیت میکنند و تماشاگرانی هستند که با اشتیاق به تماشای اجراها میروند. در بسیاری از این شهرها، هنرمندان با وجود محدودیت امکانات، سالنهای کمتر و دشواریهای تامین هزینههای تولید، همچنان کار میکنند، نمایش میسازند و مخاطبان خودشان را دارند. با این حال، سهم تئاتر شهرستانها از توجه رسانهای و گفتوگوهای فرهنگی چندان پررنگ نیست.
کمتر درباره اجراهایی صحبت میشود که خارج از پایتخت روی صحنه میروند و کمتر نام بازیگرانی شنیده میشود که سالها در شهر خودشان برای تئاتر زحمت کشیدهاند. این در حالی است که بخش مهمی از جریان تئاتر ایران، دور از تهران و به همت همین گروهها و هنرمندان ادامه دارد. آرمان بزرگزاده فهادان یکی از همین هنرمندان است؛ بازیگری که از سال ۱۳۷۶ فعالیت تئاتری خود را آغاز کرده و امروز در کنار بازیگری، در هنرستان و دانشگاههای یزد هم تدریس میکند.
او این روزها با دو نمایش در دو جشنواره متفاوت حضور دارد؛ «لولوی آوازهخوان» در جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان و «هشتمین سفر سندباد +۱» در جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان. در گفتوگو با روزنامه هفت صبح، از تجربه بازی در این دو نمایش، فعالیت تئاتری در شهرستانها، دشواری دیده شدن هنرمندان خارج از پایتخت و جایگاه تئاتر در زندگی خانوادههای ایرانی میگوید.
تجربه صحنه به من آموخته میان دو نقش دیوار بکشم
این روزهای آرمان بزرگزاده فهادان، مردی است که باید در کسری از ثانیه، از یک جهان فانتزی کودکانه به دل یک روایت حماسی و خیابانی پرتاب شود. او همزمان در دو اثر شاخص حضور دارد: «لولوی آوازهخوان» در جشنواره تئاتر کودک و نوجوان همدان و «هشتمین سفر سندباد +۱» در جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی مریوان.مواجهه با دو نقش متضاد، آن هم در دو مدیوم متفاوت صحنهای و خیابانی، نیازمند یک قدرت روانی و تمرکز بالاست.
او درباره این چالش عجیب توضیح میدهد: «این دو جشنواره از دو جهت متفاوتاند؛ یکی صحنهای است و دیگری خیابانی و همین مسئله کار را بهشدت چالشبرانگیز میکند. علاوه بر این فرم اجرا، این دو نمایش از نظر موضوعی و رده سنی مخاطب نیز فاصله با هم دارند. کار کودک شرایط روانی خاص خودش را دارد و بازی متفاوتی را میطلبد؛ از سوی دیگر «هشتمین سفر سندباد +۱» یک تئاتر خیابانی است که مخاطب عام دارد و جنس ارتباطش با تماشاگر بیواسطه و عریان است.»
حفظ تعادل میان این دو جهان، شبیه راه رفتن روی لبه تیغ است. او از تکنیکهای شخصیاش برای این دگردیسی مداوم میگوید: «سختترین بخش برای من برقرار کردن تعادل میان این دو بود. تلاش کردم تمرکزم را در هر زمان، روی همان اثری بگذارم که در لحظه درگیر آن هستیم. وقتی لباس «لولوبا» را میپوشم و وارد دنیای نمایش کودک میشوم، روی همان نقش متمرکز میشوم و فراموش میکنم که در سندباد هم نقشی دارم و برعکس. تجربه سالها حضور روی صحنه به من آموخته که چگونه مرز میان دو نقش را در ذهنم دیوار بکشم. یک بازیگر باید بتواند در آنِ واحد حسها و نقشهای مختلف را تفکیک کند؛ و راستش را بخواهید، این یکی از شیرینترین و در عین حال دیوانهکنندهترین بخشهای بازیگری است.»
نقابی از طنز بر چهره جدیت
وقتی از جزئیات نقشهایش میپرسیم، چشمانش برق میزند. انگار هنوز بخشی از روح آن کاراکترها در وجودش بیدار است. در «هشتمین سفر سندباد +۱» او نقش «نقال» را بر عهده دارد. شخصیتی که بار شیرینی اثر را به دوش میکشد: «من در این نمایش نقش نقال را دارم که در کنار بچه مرشد، داستان پرفراز و نشیب سندباد و سفر او را روایت میکند. نقش نقال، یک کاراکتر به شدت بانمک و یکی از جذابترین نقشهای این نمایش است. ماجرا از این قرار است که نمایش در اوج جدیت و حماسه پیش میرود، اما در بزنگاههایی که نقال وارد میشود، با شیطنت و طنز خاص خودش، زهر جدیت داستان را میگیرد و لطافتی به روایت میبخشد که تماشاگر تئاتر خیابانی را درگیر نگه میدارد.»
در سوی دیگر ماجرا، او در نمایش «لولوی آوازهخوان» شخصیتی متفاوت را زندگی میکند. نمایشی که با بیش از ۶۰ نفر عوامل و بازیگر، یک پروژه عظیم و پر زحمت محسوب میشود. بزرگزاده میگوید: «این کار یک کمدی موزیکال جذاب برای بچههاست. داستان یک بچه لولو که جامعه و خانواده از او انتظار دارند نعره بکشد و بترساند، اما او عاشق موسیقی و آواز خواندن است! من نقش لولوبا (پدر همین بچه لولو) را بازی میکنم که در ظاهر مخالف سرسخت آواز خواندن پسرش است. چالشهایی که او بر سر راه پسرش قرار میدهد، در نهایت برای این است که ثابت کند آیا او میتواند با زبان موسیقی با بچهها ارتباط برقرار کند یا نه.»
تهران، شهرستانیها را نمیبیند
یکی از مهمترین و تلخترین بخشهای گفتوگوی ما، جایی است که بحث به جغرافیای تئاتر و بیمهریهای پایتخت میرسد. بزرگزاده که سال گذشته برای نمایش «جای انتهای خیابان» کاندیدای بهترین بازیگر اول مرد در بخش «ایران» جشنواره تئاتر فجر شده بود، با دلی پر از وضعیت تئاتر شهرستانها میگوید: «یزد بچههای بسیار مستعد، باسواد و کارگردانهای درجهیکی دارد. حجم تولیدات تئاتر ما از نظر کمیت عالی است و چراغ سالنها همیشه روشن است. در شهرستانها پتانسیل وحشتناک بالایی وجود دارد و بچهها با قدرت و تعصب کار میکنند؛ اما مشکل اصلی و همیشگی ما یک کلمه است: دیده نمیشویم.»
او با انتقاد از سیستم استعدادیابی در سینما و تلویزیون ایران ادامه میدهد: «بزرگترین مشکل ما این است که به بازیگران شهرستانی بهایی داده نمیشود. یک جوان بااستعداد در نهایت مجبور میشود برای رشد، برای حضور در پروژههای حرفهایتر و ورود به سینما، خانه و زندگیاش را رها کند و به تهران مهاجرت کند. من به شخصه و با قاطعیت معتقدم بازیگرهای شهرستان قدرت بازی و انعطاف بسیار بالاتری نسبت به بسیاری از بازیگرهای تهران دارند؛ دلیلش هم ساده است: آنها زحمت بیشتری میکشند، در محدودیتهای وحشتناک مالی و سختافزاری کار میکنند و همین فشارها از آنها فولاد آبدیده میسازد. در محدودیتها قدرتمندتر میشوند، اما شوربختانه کسی در مرکز نیست که این فولاد را ببیند.»
بزرگزاده راهحل این معضل را ساده اما نیازمند اراده میداند: «اگر کارگردانها و تهیهکنندگانی که در تهران سریال و فیلم میسازند، جسارت کنند و از بازیگرهای شهرستانی استفاده کنند، هم کیفیت کارهایشان به طرز چشمگیری بالا میرود و هم این بچهها دیگر نیازی به آوارگی و مهاجرت به تهران ندارند. متأسفانه این حلقه مفقوده همچنان وجود دارد.»
جشنوارهها؛ ویترینهای شلوغ اما بدون خریدار
جشنوارههای تئاتر معمولا به عنوان سکوی پرتاب هنرمندان شناخته میشوند، اما برای هنرمندان شهرستانی، این سکوها گاهی به بنبست ختم میشوند. وقتی از اهمیت جشنوارههایی مثل مریوان و همدان میپرسیم، میگوید: «جشنوارهها زمان بسیار خوبی برای محک زدن تواناییها، شبکهسازی و رقابت سالم هستند. شما میفهمید کجای کار ایستادهاید و این به پیشرفت تئاتر شهرستان کمک میکند.
ما با حضور در این رویدادها، ایدههای نو میگیریم و این سوغات را برای ارتقای تئاتر شهرمان به یزد میآوریم.» اما رویه تلخ ماجرا را هم پنهان نمیکند: «ما در جشنواره فجر، مریوان یا کودک و نوجوان، شاهکارهایی از بچههای شهرستان میبینیم؛ اما فاجعه اینجاست که هیچ استعدادیاب یا تهیهکنندهای آنجا در سالن ننشسته تا این جواهرات را کشف کند! کاش این جشنوارهها حداقل بخشی رسمی برای معرفی بازیگران به پروژههای ملی داشتند. رسالت جشنواره فقط جایزه دادن نیست؛ باید پلی باشد میان پتانسیلهای ناب شهرستان و تولیدات کلان هنری کشور.»
او نقدی هم به برنامهریزیهای اجرایی دارد: «بعضی وقتها همزمانی جشنوارههای ملی با جشنوارههای استانی هنرمندان را کلافه میکند. همین امسال جشنواره تئاتر استان یزد تقریبا با جشنواره همدان همزمان شد و استرس و رفتوآمد بازیگران را دوچندان کرد. برنامهریزیها نیازمند انسجام بیشتری است.»
چرا پول قهوه میدهیم اما بلیت تئاتر نه؟
درد و دلهای این هنرمند یزدی تنها به مسئولان ختم نمیشود؛ او گلایهای جدی و جامعهشناختی از مردم و مخاطبان هم دارد. در دورانی که کافهگردی و رستورانگردی بخش عمدهای از تفریحات طبقه متوسط را تشکیل میدهد، سالنهای تئاتر هنوز برای جذب مخاطب میجنگند.
بزرگزاده با لحنی که همراه به تعجب و حسرت است میگوید: «نمیدانم چرا در جامعه ما، مردم به راحتی بابت چیزهای گذرا مثل فستفود، رستوران و کافهرفتن هزینههای هنگفت میکنند، اما وقتی نوبت به تئاتر میرسد که روی روح، آگاهی اجتماعی و سطح فرهنگیشان تاثیر میگذارد، عقب میکشند. مبلغ بلیت تئاتر در ایران، بهویژه در شهرستانها، بسیار ناچیز است و هیچ فشاری به اقتصاد خانواده نمیآورد. افراد حاضرند صدها هزار تومان پول یک وعده غذای معمولی بدهند، اما حاضر نیستند نصف آن مبلغ را برای دیدن نمایشی هزینه کنند که تا ماهها ذهنشان را درگیر مفاهیم انسانی میکند.»
او این موضوع را بزرگترین چالش روانی هنرمندان تئاتر میداند: «این بزرگترین ناراحتی بچههای تئاتر است. آنها ماهها عرق میریزند تا اثری خلق کنند که چیزی به مخاطب اضافه کند و فرهنگ جامعه را ارتقا دهد، اما این تلاش با کممهری و صندلیهای خالی مواجه میشود.»
رسالت رسانه و شبکههای اجتماعی؛ تیغ دو لبه
در دنیای امروز، بدون تبلیغات هیچ هنری زنده نمیماند. بزرگزاده معتقد است رسانهها، بهخصوص تلویزیون، وظیفه تاریخی خود را در قبال تئاتر فراموش کردهاند: «تئاتر مادر همه هنرهاست، اما کمترین حمایت را دریافت میکند. رسانهها میتوانند با پوشش خبری مناسب و معرفی آثار روی صحنه، تماشاگر را با سالنها آشتی دهند. تلویزیون هنوز نتوانسته فرهنگ تئاتر دیدن را در خانوادههای ایرانی نهادینه کند. ما به برنامههایی نیاز داریم که نه فقط اخبار، که فلسفه و تاثیر روانی تئاتر دیدن را برای مردم تحلیل کنند.»
او به وضعیت شبکههای اجتماعی هم نگاهی انتقادی دارد و آن را تیغی دو لبه میداند: «فضای مجازی پر از تبلیغات بیضابطه شده است. مخاطب در این بمباران اطلاعاتی، قدرت تشخیص کار اصیل از کار سطحی را از دست میدهد. ما گاهی در اینستاگرام میبینیم تئاترهای آزاد و کمدیهای سخیفی که با هیچ عرفی همخوانی ندارند، میلیونها بازدید میگیرند و سالنهایشان پر میشود. مخاطب میرود، دو ساعت میخندد و بیرون میآید، بدون اینکه حتی یک دیالوگ به تفکرش اضافه شده باشد. البته منکر کمدیهای شریفی که در قالب طنز انتقادات تند اجتماعی میکنند نیستم، اما تعداد آنها بسیار کم است. جای خالی نظارت و هدایت هوشمندانه در تبلیغات فضای مجازی به شدت حس میشود.»