جایزهای برای صدای بیصاحب
جایزه خواننده هوش مصنوعی در جشن حافظ معیارهای داوری موسیقی و معنای هنرمند بودن را زیر سوال میبرد و تعریف خوانندگی و اصالت هنری را به چالش میکشد
هفت صبح| خوانندهای که هرگز نفس نکشیده، روی صحنه نرفته، تمرین نکرده و حتی یکبار طعم اضطراب اجرای زنده را نچشیده، حالا قرار است در یک رقابت هنری صاحب تندیس شود! دبیرخانه چهارمین مراسم تئاتر و موسیقی علی معلم (تندیس حافظ) از اضافه شدن جایزهای با عنوان «بهترین خواننده هوش مصنوعی» به بخش موسیقی خبر داده است؛ تصمیمی که ظاهراً قرار است نشانه پیشرو بودن این رویداد باشد، ولی در عمل پرسشهای جدیتری را پیش میکشد.
آیا هر پدیده فناورانهای باید به محض ظهور، صاحب جایزه و اعتبار هنری شود؟ آیا جشن حافظ به دنبال ارزیابی کیفیت موسیقی است یا میخواهد با سوار شدن بر موج هوش مصنوعی، نام خود را به تحولات روز گره بزند؟ مسئله مخالفت با فناوری نیست. هوش مصنوعی به بخش جداییناپذیری از صنعت موسیقی تبدیل شده و نمیتوان چشم بر ظرفیتهای آن بست. مسئله از جایی آغاز میشود که یک محصول الگوریتمی با عنوانی انسانی وارد رقابت میشود و قرار است در کنار خوانندگانی قرار بگیرد که برای ساختن هویت هنری خود سالها تمرین کردهاند، روی صحنه رفتهاند و با صدای خود زندگی کردهاند.
جایزه برای خواننده یا سازنده یک الگوریتم؟
خوانندگی تولید چند نت درست و صدایی خوشآهنگ نیست. صدای یک خواننده با شخصیت، تجربه، خاطره، شکست، عشق و شیوه مواجهه او با جهان شکل میگیرد. گاهی یک مکث، لرزش صدا یا حتی خروج از قاعدههای فنی، به اجرایی هویت میدهد که هیچ نرمافزاری نمیتواند معنای انسانی آن را بهسادگی بازسازی کند.
هوش مصنوعی میتواند الگوهای صوتی را تحلیل کند، از ویژگیهای صدای خوانندگان مختلف الگوبرداری کند و اجرایی بسازد که حتی برای گوش متخصص نیز در نگاه نخست باورپذیر باشد. میتواند غم را شبیهسازی کند، صدایی لرزان بسازد و قطعهای با ظاهری کاملاً حرفهای تحویل دهد؛ ولی میان بازسازی نشانههای یک احساس و تجربه واقعی آن فاصلهای جدی وجود دارد.
اینجا یک تناقض اساسی شکل میگیرد: اگر قرار است تندیس به سازندگان و گروه تولیدکننده تعلق بگیرد، چرا عنوان جایزه «بهترین خواننده هوش مصنوعی» است؟ چه کسی داوری میشود؛ یک شخصیت مجازی، کیفیت صدای تولیدشده یا خلاقیت انسانی که پشت نرمافزار قرار گرفته است؟ آیا صرفاً شبیهسازی صدای یک خواننده مشهور میتواند امتیاز هنری محسوب شود؟ جشن حافظ هنوز باید به این پرسشها پاسخ روشنی بدهد.
جشن حافظ؛ اعتبار هنری یا مسابقه عقب نماندن از فناوری؟
نقد اصلی متوجه نحوه مواجهه جشن حافظ با این پدیده است. یک رویداد هنری معتبر قرار نیست با هر موج تازهای همراه شود تا از قافله تحولات عقب نماند. وظیفه چنین رویدادی، ایجاد معیار، تشخیص کیفیت و دفاع از ارزشهای هنری است. اضافه کردن یک عنوان تازه به فهرست جوایز، بدون روشن کردن مبانی نظری و معیارهای داوری، بیشتر به یک حرکت تبلیغاتی شباهت پیدا میکند تا تصمیمی مبتنی بر شناخت عمیق موسیقی و فناوری.
جشن حافظ میتوانست به جای طراحی یک رقابت برای خوانندگان غیرانسانی، بستری برای بررسی جدی تأثیر هوش مصنوعی بر موسیقی فراهم کند. موضوعاتی مانند مالکیت صدا، حقوق آهنگسازان، استفاده بدون اجازه از آثار خوانندگان برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی و مسئولیت تولیدکنندگان محتوای مصنوعی، مسائلی هستند که آینده صنعت موسیقی را مستقیماً تحت تأثیر قرار میدهند. عجیب است که در چنین شرایطی، جذابترین واکنش یک رویداد هنری، تعریف جایزهای برای بهترین خوانندهای باشد که اساساً وجود خارجی ندارد!
فرض کنیم گروهی با استفاده از صدای شبیهسازیشده یک خواننده مشهور، قطعهای تولید کند. رضایت صاحب صدا کجا قرار میگیرد؟ اگر الگوریتم از هزاران اجرای یک هنرمند برای ساخت صدایی تازه استفاده کرده باشد، حق و سهم او چیست؟ آیا سازندگان چنین آثاری باید پاسخگوی استفاده از دادههای صوتی دیگران باشند؟ اینها مسائل حاشیهای نیستند؛ پای حقوق حرفهای هنرمندانی در میان است که سالها برای شکل دادن به صدای منحصربهفرد خود تلاش کردهاند.
موسیقی بدون انسان؛ آیندهای که هنوز تعریف نشده است
هوش مصنوعی قرار نیست از دنیای موسیقی حذف شود. این فناوری میتواند در آهنگسازی، تنظیم، تولید صدا و خلق تجربههای تازه به هنرمندان کمک کند. حتی ممکن است فرصتهایی در اختیار استعدادهایی بگذارد که به دلیل محدودیت مالی یا فنی امکان تولید آثار حرفهای نداشتهاند. با این حال، نباید شیفتگی به امکانات ماشین را با پیشرفت هنری اشتباه گرفت.
خطر اصلی زمانی آغاز میشود که سرعت تولید و شباهت به نمونههای موفق، جای اصالت و خلاقیت را بگیرد. در چنین وضعیتی، موسیقی به محصولی قابل تکثیر تبدیل میشود که میتوان صدها نسخه از آن ساخت، بیآنکه لزوماً اثری ماندگار خلق شده باشد.
تندیس حافظ قرار است نشانی از اعتبار هنری باشد، نه مدالی برای هر پدیدهای که با فناوری روز ساخته میشود. اگر قرار است به هوش مصنوعی جایزه بدهیم، ابتدا باید مشخص کنیم چه چیزی را ارزیابی میکنیم و چه کسی شایسته تقدیر است. هنر با تازگی یک ابزار تعریف نمیشود؛ با کیفیت نگاه و خلاقیتی تعریف میشود که پشت آن قرار دارد. شاید پیش از اهدای تندیس به خوانندهای که وجود خارجی ندارد، بهتر باشد جشن حافظ تکلیف خود را با معنای خوانندگی، مؤلف بودن و ارزش هنری روشن کند.