چرا نسلی که با موسیقی روز بزرگ شده، برای شنیدن شعر حافظ و مولانا به سالن‌های کنسرت می‌رود؟
استقبال جوانان از کنسرت‌های همایون شجریان و علیرضا قربانی، از تغییر نگاه نسل جدید به موسیقی ایرانی حکایت دارد.
هفت صبح، نیایش احمدی| «نمانده در دلم دگر توان دوری...» شاید شما هم این بخش آشنای کنسرت‌های علیرضا قربانی را شنیده باشید؛ لحظه‌ای که صدای خواننده با همخوانی یکپارچه حاضران در سالن درهم می‌آمیزد و بخشی از جمعیت، مصرع‌ها را پیش از رسیدن خواننده به زبان می‌آورد. اما آیا در میان این جمعیت، تنها مخاطبان میانسال و سالخورده‌ای حضور دارند که از گذشته به موسیقی ایرانی علاقه‌مند بوده‌اند؟ نگاهی به تصاویر و ویدئوهای این اجراها، حضور پررنگ جوانان و همراهی آن‌ها با خواننده را نیز نشان می‌دهد؛ حضوری که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت. شاید تا همین چند سال پیش، تصور اینکه جوانی با هدفون و پلی‌لیستی مملو از رپ و موسیقی الکترونیک، آخر هفته‌اش را در کنسرتی با صدای سازهای ایرانی و غزل‌های مولانا بگذراند، چندان بدیهی نبود. اما حالا تصویر سالن‌هایی که در آن‌ها صدای همایون شجریان و علیرضا قربانی با استقبال مخاطبان جوان همراه می‌شود، پرسش تازه‌ای را پیش روی موسیقی ایران گذاشته است: آیا نسل جدید دوباره به موسیقی سنتی علاقه‌مند شده یا موسیقی ایرانی توانسته با زبان و سلیقه امروز با او ارتباط برقرار کند؟
سنت، دیگر فقط سهم نسل پدران نیست
در سال‌هایی که موسیقی پاپ، رپ و جریان‌های پرشتاب دیجیتال بخش مهمی از سبد شنیداری جوانان را تشکیل داده‌اند، استقبال از کنسرت‌های خوانندگانی که ریشه در موسیقی ایرانی دارند، اتفاقی قابل تأمل است. همایون شجریان و علیرضا قربانی دو نمونه شاخص این جریان‌اند؛ دو خواننده‌ای که هرکدام با شیوه اجرایی و جهان موسیقایی متفاوت، توانسته‌اند مخاطبانی فراتر از شنوندگان سنتی موسیقی ایرانی جذب کنند. بازگشت همایون شجریان به صحنه ایران پس از چهار سال دوری از اجرای رسمی، یکی از اتفاقات قابل توجه موسیقی در پاییز امسال بود. پروژه «هرجا که تویی» از ۱۵ مهرماه ۱۴۰۵ در شیراز روی صحنه رفت و بنا بر اعلام برگزارکنندگان، سه شب نخست آن نزدیک به ۱۷ هزار مخاطب داشت. این مجموعه اجراها با همراهی گروه موسیقی سیاوش شکل گرفت و در آن، آثاری از چهره‌های شاخص موسیقی ایرانی در کنار آثار محبوب خود شجریان اجرا شد.
در سوی دیگر، علیرضا قربانی نیز در تابستان امسال با استقبال گسترده‌ای در شیراز مواجه شد. او از مرداد تا شهریور در تهران روی صحنه رفت و بر اساس آمار منتشرشده، مجموع مخاطبان این اجراها به ۷۲ هزار و ۸۰۰ نفر رسید؛ ادامه تور این اجراها نیز همچنان در شهرهای دیگر در حال برگزاری است. این اعداد، بیش از آنکه صرفاً نشانه موفقیت دو خواننده باشند، توجه را به ظرفیت موسیقی ایرانی برای جذب مخاطب انبوه جلب می‌کنند. البته از این آمار نمی‌توان سهم دقیق جوانان را استخراج کرد؛ اما حضور و توجه مخاطبان جوان‌تر در این رویدادها، پرسشی جدی درباره تغییر رابطه نسل جدید با موسیقی ایرانی ایجاد می‌کند.
وقتی حافظ و مولانا از کتابخانه به سالن کنسرت می‌آیند
یکی از نکات جالب در محبوبیت این جریان، نحوه مواجهه آن با میراث ادبی و موسیقایی ایران است. برای بخشی از نسل جدید، شعر کلاسیک شاید در نگاه نخست متعلق به جهان مدرسه، کتاب‌های درسی و حافظه ادبی نسل‌های قبل باشد؛ اما وقتی همین شعر با آهنگسازی معاصر، تنظیم ارکسترال، نورپردازی و اجرایی زنده در یک سالن بزرگ همراه می‌شود، شکل دیگری از ارتباط با آن پدید می‌آید. در اینجا شعر دیگر فقط متنی برای خواندن یا حفظ کردن نیست؛ به تجربه‌ای شنیداری و عاطفی تبدیل می‌شود. مخاطب جوان ممکن است با یک قطعه از طریق شبکه‌های اجتماعی آشنا شود، آن را بارها در هدفون خود بشنود و سرانجام برای تجربه اجرای زنده‌اش بلیت بخرد. این مسیر، فاصله میان ادبیات کلاسیک و فرهنگ شنیداری امروز را کمتر می‌کند. شاید برای همین است که غزل‌های قدیمی در کنار تنظیم‌های امروزی، دیگر الزاماً حس فاصله و تعلق به گذشته را منتقل نمی‌کنند.
موسیقی در میانه دو جهان
با این حال، نام‌گذاری این موج به‌عنوان بازگشت نسل جوان به موسیقی سنتی، کمی شتاب‌زده به نظر می‌رسد. موسیقی همایون شجریان و علیرضا قربانی را نمی‌توان به‌سادگی در قالب موسیقی سنتی کلاسیک قرار داد. هر دو هنرمند در بخش مهمی از آثار خود از ظرفیت‌های موسیقی ایرانی استفاده کرده‌اند، اما زبان اجرایی، تنظیم‌ها، ارکستراسیون و شیوه ارائه آثارشان با شکل کلاسیک و صرفاً ردیف‌محور موسیقی سنتی تفاوت دارد. شاید آنچه نسل جدید را جذب می‌کند، دقیقاً همین ایستادن در نقطه میانی باشد؛ جایی که ریشه‌های موسیقی ایرانی حفظ شده‌اند، اما شکل ارائه اثر با انتظار شنونده امروز فاصله زیادی ندارد. در واقع، مخاطب مجبور نیست برای لذت بردن از یک اثر، شناخت تخصصی از دستگاه‌های موسیقی ایرانی داشته باشد. شعر، ملودی، صدای خواننده و فضای کلی اجرا می‌توانند پیش از هرگونه شناخت فنی، ارتباط عاطفی برقرار کنند. این اتفاق را می‌توان نوعی بازخوانی سنت دانست؛ سنتی که به جای ماندن پشت ویترین میراث فرهنگی، دوباره وارد زندگی روزمره می‌شود.
نسل زد واقعاً چه چیزی گوش می‌دهد؟
برای بررسی دقیق‌تر این تغییر، باید به داده‌های مربوط به سلیقه موسیقایی جامعه هم توجه کرد. یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله Journal of Cyberspace Studies درباره تغییرات ذائقه موسیقایی بزرگسالان ایرانی نشان می‌دهد که ۴۴ درصد پاسخ‌دهندگان موسیقی سنتی، 28.2 درصد موسیقی پاپ و 20.7 درصد موسیقی تلفیقی را به‌عنوان موسیقی مورد علاقه خود انتخاب کرده‌اند. از سوی دیگر، گزارش نشست بررسی ذائقه موسیقایی شهروندان تهران در آذر ۱۴۰۴ نیز به تفاوت سلیقه گروه‌های سنی اشاره کرده است. در این گزارش، علاقه بیشتر گروه سنی ۱۸ تا ۲۹ سال به رپ مطرح شده بود. بنابراین، استقبال از کنسرت‌های شجریان و قربانی لزوماً به معنای کنار گذاشتن سایر سبک‌ها نیست؛ ممکن است جوان امروز بدون احساس تناقض، در یک روز رپ گوش کند و در روزی دیگر برای شنیدن آواز ایرانی راهی کنسرت شود.
موسیقی ایرانی؛ رقیب رپ و پاپ یا انتخابی در کنار آن‌ها؟
شاید یکی از اشتباهات رایج در تحلیل سلیقه نسل جدید، تصور انتخاب انحصاری میان سبک‌های موسیقی باشد؛ گویی علاقه به رپ باید به معنای فاصله گرفتن از موسیقی ایرانی باشد یا شنیدن آواز سنتی الزاماً با موسیقی روز تعارض داشته باشد. اما شنونده امروز می‌تواند در جهان‌های موسیقایی متعددی زندگی کند. الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های پخش موسیقی و دسترسی گسترده‌تر به آثار هنرمندان، مرزهای سنتی سلیقه را کم‌رنگ‌تر کرده‌اند. یک قطعه می‌تواند از دل یک اجرای زنده، یک ویدئوی کوتاه یا حتی پیشنهاد یکی از دوستان وارد زندگی شنونده شود و به بخشی از خاطرات شخصی او تبدیل شود. در چنین شرایطی، موفقیت خوانندگانی مانند همایون شجریان و علیرضا قربانی را شاید باید نه نشانه بازگشت کامل نسل جدید به موسیقی سنتی، بلکه نشانه امکان هم‌زیستی سلیقه‌های مختلف دانست.
سنتی که اگر تغییر نکند، در گذشته می‌ماند
استقبال جوانان از این کنسرت‌ها یک پیام مهم برای موسیقی ایران دارد، اینکه نسل جدید لزوماً از ریشه‌های فرهنگی خود فاصله نگرفته است؛ بلکه ممکن است برای برقراری ارتباط با آن‌ها به زبان و تجربه‌ای متفاوت نیاز داشته باشد. با این همه، نباید موفقیت چند چهره شناخته‌شده را معادل رونق تمام موسیقی سنتی دانست. میان فروش بالای بلیت کنسرت‌های بزرگ و وضعیت نوازندگان جوان، گروه‌های موسیقی نواحی، هنرمندان کمتر شناخته‌شده و اجراهای کوچک‌تر فاصله‌ای جدی وجود دارد. مسئله این است که آیا این علاقه می‌تواند از چند نام مشهور فراتر برود و به حمایت از جریان گسترده‌تری از موسیقی ایرانی منجر شود؟ شاید پاسخ این پرسش را باید در تصویری جست‌وجو کرد که این روزها در سالن‌های کنسرت شکل می‌گیرد؛ جوانانی که در کنار نسل‌های قبل نشسته‌اند و با صدای سازهایی آشنا، تجربه‌ای تازه می‌سازند. گویی موسیقی ایرانی برای ماندن در حافظه نسل جدید، ناچار نیست گذشته را کنار بگذارد؛ فقط باید راه تازه‌ای برای رسیدن به گوش‌های امروز پیدا کند.
