نسل گذشته موسیقی دغدغه نان نداشت
فیروزکوهی: کلاس‌های گروهی موسیقی در گذشته به هنرجویان فرصت می‌دادند نوازندگی شاگردان باتجربه‌تر را ببینند و از تجربه‌شان بیاموزند
هفت صبح| موسیقی سنتی ایران در زمانه راه و رسم دیگری برای آموختن داشت. خبری از کلاس‌های متعدد، اپلیکیشن‌های آموزش موسیقی و دسترسی آسان به آرشیو قطعات نبود. هنرجو باید پای ساز استاد می‌نشست، بارها به یک گوشه یا قطعه گوش می‌داد و با تمرین و تکرار، آنچه را شنیده بود به خاطر می‌سپرد. بخش مهمی از این آموزش در محضر استادانی شکل می‌گرفت که موسیقی را نه فقط با نت و کتاب، که با شنیدن، تجربه و ممارست به شاگردانشان منتقل می‌کردند.
فردین فیروزکوهی، آهنگساز، نوازنده، مدرس و سازنده سنتور، از جمله هنرمندانی است که در همین فضای آموزشی رشد کرده و حالا تجربه آن روزها را با دغدغه‌های موسیقی امروز کنار هم می‌گذارد. او که از کودکی با سنتور و دنیای سازسازی آشنا شده، در این گفت‌وگو از شیوه آموزش نسل‌های گذشته، جایگاه استادان قدیمی، فراز و نشیب نت‌نویسی در ایران و تفاوت مسیر یادگیری موسیقی در گذشته و امروز می‌گوید. از نگاه او، دسترسی آسان به ابزارهای آموزشی لزوما به معنای یادگیری بهتر نیست و موسیقی امروز بیش از هر چیز با کم‌رنگ شدن شنیدن و گوش سپردن عمیق روبه‌روست.
جریمه‌های دوست‌داشتنی کلاس‌های مکتبی
فردین فیروزکوهی در دنیای موسیقی از سال‌های کودکی حرفی برای گفتن داشت؛ دورانی که شکل و شمایل کلاس‌های موسیقی هیچ شباهتی به کلاس‌های خصوصی و نیم‌ساعته امروز نداشت. او درباره اولین مواجهه‌هایش با فضای آموزش و اساتید آن دوران می‌گوید: «من موسیقی را از کودکی شروع کردم و تک‌تک اساتیدی که افتخار شاگردی و دست‌بوسی‌شان را در سنین مختلف داشتم، هر کدام به شکلی در تربیت و شکل‌گیری شخصیت موسیقایی من تاثیرگذار بودند. اما تفاوت بزرگ دوره ما با امروز، در ساختار کلاس‌ها بود. آن زمان آموزش‌ها به شکل «مکتبی» و گروهی برگزار می‌شد. استاد در صدر مجلس می‌نشست و هنرجوها دورتادور اتاق می‌نشستند. این فضا اتفاقات بسیار درخشانی را در دل خودش داشت.»
فیروزکوهی معتقد است همان نشستن‌های دسته‌جمعی، بزرگ‌ترین کلاس درس برای یک هنرجوی تازه‌کار بود: «وقتی در آن جمع می‌نشستی، می‌توانستی ساز زدن دوستان قدیمی‌تر و هنرجویان سطح بالاتر را از نزدیک ببینی. با سبک و سیاق مضراب زدن‌ها و حس و حالشان آشنا می‌شدی و به قولی، آینده خودت را در آینه ساز زدن آنها تماشا می‌کردی. از طرفی، درس‌هایی که قبلا یاد گرفته بودی با ساز زدن هنرجویان عقب‌تر برایت مرور می‌شد و درس‌هایی که قرار بود در آینده بگیری، پیشاپیش در گوشت زمزمه می‌شد.» اما این کلاس‌های پرجمعیت، یک روی جذاب و رقابتی دیگر هم داشت.
فیروزکوهی با لبخند از سنت‌های نانوشته آن کلاس‌ها یاد می‌کند: «فراتر از ترس و احترامی که برای پس دادن درس به استاد وجود داشت، یک حس رقابت سالم و غرور در میان خودمان بود. برای اینکه جلوی هم‌کلاسی‌ها و هم‌دوره‌ای‌هایت خراب نشوی، ناخودآگاه مجبور بودی در خانه خوب تمرین کنی و سر کلاس بهترین نسخه خودت را، چه از نظر تکنیک نوازندگی و چه از نظر حس و حال، ارائه بدهی. حتی سنت‌های شیرینی برای جریمه شدن داشتیم؛ اگر کسی قطعه‌ای را اشتباه می‌زد، باید به تعداد اعضای کلاس شیرینی، آبمیوه یا بستنی می‌خرید! همین جریمه‌های ساده، فضای خشک آموزش را به محیطی صمیمی و فراموش‌نشدنی تبدیل می‌کرد.»
اساتیدی که دغدغه «نان» نداشتند
یکی از بحث‌های چالش‌برانگیز در فضای امروز موسیقی ایران، مقایسه کیفیت آثار و شاگردان نسل قدیم با نسل جدید است. چرا آن مکتب‌خانه‌ها با کمترین امکانات، ستاره‌های تکرارنشدنی می‌ساختند، اما امروز با وجود صدها آموزشگاه، خروجی‌ها تا این اندازه کم‌رمق است؟ فیروزکوهی ریشه این ماجرا را در «اقتصاد هنر» و «جایگاه اساتید» جست‌وجو می‌کند.
او با صراحت می‌گوید: «در نسلی که من و امثال من موسیقی را یاد گرفتیم، کسانی تدریس می‌کردند که در ساز خودشان نامبروان و درجه‌یک‌ترین‌های روزگار بودند. دغدغه اصلی و بنیادین آن اساتید این بود که در عرصه نوازندگی یا آهنگسازی، شاگردانی شبیه خودشان تربیت کنند و برای جامعه هنری به یادگار بگذارند. اما امروز می‌بینیم که فردی تازه دو کتاب آموزشی را تمام کرده و به محض شروع کتاب سوم، خودش کارت تدریس چاپ می‌کند و هنرجو می‌گیرد!»
این نوازنده سنتور، دست روی نقطه حساسی می‌گذارد؛ استقلال مالی اساتید قدیم: «واقعیت این است که بیشتر اساتید بزرگ آن دوران، نیاز مالی نداشتند. یعنی اقتصاد زندگی‌شان از راه هنر یا شهریه کلاس موسیقی نمی‌چرخید. عموم آنها یک شغل دیگر یا منبع درآمد ثابتی در کنار موسیقی داشتند. چون دغدغه «نان» نداشتند، هنرشان را نمی‌فروختند. گاهی حتی از نظر اخلاقی با هنرجوی کم‌کار بسیار تند برخورد می‌کردند، چون برای وقت و هنرشان ارزش قائل بودند. تمام تمرکزشان این بود که متناسب با توانایی و انگیزه هر هنرجو، اصولی‌ترین آموزش را به او بدهند. به نظر من، راز اینکه ما از نسل گذشته آن همه موسیقی و قطعات درجه‌یک و ماندگار می‌شنویم، همین است؛ آنها چون از نظر مالی تامین بودند، بهترین احساس، تکنیک و وجودشان را بی‌چشم‌داشت در طبق اخلاص می‌گذاشتند.»
از رساله‌های خطی و دارالفنون تا کلنل وزیری
در بخش دیگری از گفت‌وگو، بحث به چالش همیشگی موسیقی ایرانی یعنی تقابل «آموزش شفاهی (سینه‌به‌سینه)» و «آموزش مکتوب (نت‌نویسی)» می‌کشد. برخی تصور می‌کنند نت‌نویسی پدیده‌ای کاملا امروزی در موسیقی ماست، اما فیروزکوهی با نگاهی تاریخی این فرضیه را تصحیح می‌کند: «درست است که بخش مهمی از آموزش سازهای ایرانی بر پایه روایت‌های شفاهی، ردیف‌ها و حافظه شنیداری استوار بوده و هست، اما مکتوب بودن موسیقی در ایران ریشه بسیار قدیمی دارد. اگر به تاریخ نگاه کنیم، پیش از ورود نت‌نویسی مدرن، موسیقی ما بر اساس وزن‌ها و بحور عروضی ادبیات یا الگوهای ایقاعی مکتوب می‌شد. مثلا وقتی «رساله آقامیرزا شفیع» را مطالعه می‌کنیم، می‌بینیم که موسیقی آن عصر کاملا بر اساس حساب‌وکتاب و اوزان مشخصی نگاشته می‌شده است.»
او ادامه می‌دهد: «نقطه عطف نت‌نویسی مدرن به دوران ناصرالدین‌شاه قاجار و تأسیس مدرسه دارالفنون برمی‌گردد؛ زمانی که معلمان فرنگی را برای آموزش موسیقی نظامی به ایران آوردند. بعدها در دوره کلنل علینقی‌خان وزیری، این مسیر به کمال رسید. وزیری پس از سفر به فرنگ و آموختن دانش موسیقی غرب، ابتکار بزرگی به خرج داد و علائم مختص فواصل موسیقی ایرانی مثل «سُری» و «کُرون» را ابداع کرد و وارد خط نت‌نویسی جهانی نمود تا بتواند ردیف و قطعات ایرانی را در کتاب‌هایش پیاده‌سازی کند. با این حال، موسیقی ما همیشه ترکیبی از این میراث مکتوب و همان تجربه‌های شفاهی و گوشی بوده است؛ میراثی که در گذر زمان شاید لحن، اسم یا مزه‌اش تغییر کرده، اما روحش باقی مانده است.»
چشم‌ها جای گوش‌ها را می‌گیرند
امروز دیگر خبری از کمیاب بودن ساز و لوازم موسیقی یا نوارهای کاست بی‌کیفیت نیست. هنرجوی امروز با یک جست‌وجوی ساده در اینترنت به دنیایی از نت‌ها، ویدیوهای آموزشی باکیفیت و اجراهای مختلف دسترسی دارد. از فیروزکوهی می‌پرسیم که آیا این انفجار اطلاعات به نفع موسیقی تمام شده یا به ضرر آن؟ او پاسخ تامل‌برانگیزی می‌دهد: «در گذشته دسترسی‌ها به‌شدت محدود بود.
هنرجو در بهترین حالت، صددرصد مطلب را در همان ساعات محدود کلاس، از پنجه و استایل نوازندگی استادش یاد می‌گرفت و کل هفته را با همان اندوخته تمرین می‌کرد. امروز با یک کلیک، تمام نت‌ها و فایل‌های تصویری در دسترس است. این اتفاق برای کسانی که سواد موسیقایی، درک ریتم و پایه قوی دارند، یک نعمت بزرگ است.» اما روی دیگر این سکه، زخمی است که به باور فیروزکوهی بر پیکره نسل جدید نشسته است: «اتفاق بسیار بدی که در سایه این امکانات افتاده، افت شدید «تربیت شنیداری» بچه‌هاست.
در دوره ما، وقتی می‌خواستیم قطعه‌ای را اجرا کنیم، فارغ از نتی که جلوی ما بود، نوار کاست آن اثر را ده‌ها بار گوش می‌دادیم. سعی می‌کردیم حال‌وهوا و حس درونی آهنگساز را کشف کنیم و آن را در پنجه‌ها و ساز خودمان شبیه‌سازی کنیم. اما امروز چالش شنیدن از بین رفته است؛ هنرجو ویدیو را می‌بیند، جای دست‌ها را نگاه می‌کند و نت آماده را می‌زند. این لقمه‌های آماده باعث شده گوش موسیقایی هنرجویان تنبل شود و حس و حال از نوازندگی‌ها رخت ببندد؛ آسیبی که اگر فکری به حالش نکنیم، روح موسیقی ما را تهدید خواهد کرد.»
