گروه محیط زیست| فرآیند توسعه اگرچه زندگی را برای انسانها بهتر کرده اما با تکه تکه شدن زیستگاهها، عرصه را برای زیستمندان ایران بهویژه یوزپلنگها بسیار دشوار کرده است. مدیرکل محیط زیست خراسان شمالی خبر میدهد که چندی است با دستور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، پنج استان، مسئول رصد محدوده 55 کیلومتری بحرانی در جاده میامی-عباس آباد شدهاند تا مراقب باشند به یوزهایی که در حال عبور از جاده با هدف جستجوی غذا هستند، آسیبی وارد نشود.
این روزها همه دست به دست هم دادهاند تا مانع به شماره افتادن نفس اندک یوزهای باقیمانده در ایران شوند. یوزهایی که در منطقه حفاظت شده توران زندگی میکنند، به دلایل مختلف به سمت خراسان شمالی میروند و در این میان، به دلیل حضور جاده میامی عباس آباد در وسط زیستگاهشان، ناگزیرند که از یک محدوده پرخطر، عبور کنند.
مجید دریکوند، مدیر کل محیط زیست خراسان شمالی در گفتوگو با هفتصبح خبر میدهد که به دلیل حضور پرتراکم یوزپلنگ در خراسان شمالی و مشاهده دو توله هلیا در محدوده جاده عباسآباد، اداره کل محیط زیست خراسان شمالی در میاندشت، اداره کل محیطزیست سمنان در توران و انجمن صنفی قرقداران در حفاظتگاه مشارکتی یوزکنام- پل ابریشم، دست به دست هم داده و مشغول رصد و پایش مسیر زیستگاه یوزپلنگ هستند اما این روزهاکه تردد در جاده میامی زیاد شده است، بر اساس دستور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، پنج استان ماموریت مستقیم گرفتهاند که حضور جدی در بحث مشارکت و پایش جاده و کمک به موضوعات فنی و تخصصی برای حفاظت از یوزپلنگ داشته باشند.
در همین راستا، استانهای خراسان رضوی، جنوبی و شمالی، سمنان و تهران کار پایش جاده ترانزیتی در مجاورت زیستگاه یوز را به عهده گرفتهاند و با اضافه شدن چند استان دیگر، از تجهیزات الکترونیکی، خودروها و نفرات آنها استفاده شده است. طی چند شب گذشته و در شبهای آتی، 40 ماشین در محدوده خطر جاده میامی فعالیت میکنند. او خبر میدهد که در روز عاشورا، هلیا و سه تولهاش در کنار جاده خطرساز منطقه مشاهده شده بودند و قصد عبور از این جاده را داشتهاند. با مدیریت خوبی که انجام میشود، این خانواده بدون آسیب پس از عبور از جاده، به مسیر خود ادامه میدهند.
مرگ 13 یوز در جاده عباس آباد
به گفته دریکوند، جاده عباس آباد از مسیرهای پرتلفات یوز بوده و تا امروز، 13 یوزپلنگ را در این جاده از دست دادهایم اما از آنجا که نیازهای حیاتی این گونه در دو سوی این جاده واقع شده، این حیوان نیاز دارد که در طرفین جاده عباس آباد حضور یابد. یوزپلنگ گاهی اوقات در شمال جاده میامی (یا جاده کویر) که حد فاصل میامی تا سبزوار ادامه یافته، حضور مییابد و گاهی در بخش جنوبی زیستگاه که در سمنان است، مشاهده میشود. بنابراین، یوزپلنگها برای تردد بین میاندشت و توران و گاهی هم یوزکنام و پل ابریشم، ناگزیر به عبور از جاده هستند. از آنجا که زیرساختهای ایجاد شده در منطقه برای عبور یوزپلنگ مربوط به گذشته است، گاهی این جاندار بر اساس منابع آبی موجود فعلی، مصونیت زیستگاه و غذایی که در منطقه پیدا میکند، بدون توجه به این زیرساختها جابهجا میشود.
مدیر کل محیط زیست خراسان شمالی میگوید که در جنوب جاده مرگ، یک میلیون و 200 هزار هکتار عرصه طبیعی وجود دارد که جمعیتی زیر هزار راس آهو در آن زندگی میکند. در حالی که جمعیت قابل توجهی از این طعمه یوزپلنگ، در شمال جاده یعنی میاندشت زندگی میکنند و چه بسا اگر این جاده ساخته نمیشد، آهوهای میاندشت هم به سمت توران میرفتند. در شرایطی که وضعیت طعمه در میاندشت مطلوب است، یوزپلنگهای توران در جستجوی غذا به شمال زیستگاه میآیند.
او توضیح میدهد: میانگین پیمایش روزانه یک یوز برای تامین نیازهای حیاتیاش، به 40کیلومتر هم میرسد اما اگر برای پیدا کردن غذا بیش از این عدد نیاز به پیمایش داشته باشد، تغییر مکان میدهد. شرایط زیستگاههای ما هم به نحوی است که شاید یوزها نمیتوانند با هم گروه تشکیل داده و شکار کنند. تشکیل گروه، تابع مناسبات اکولوژیکی و ارتباطات خونی بین یوزهاست تا قلمرو آنها تحت آسیب و چالش قرار نگیرد.
نیازمند گذرگاههای منطبق بر ملاحظات اکولوژیکی
به اعتقاد دریکوند، زیرساختهای ما در کشور آنقدر قوی نیست که بتوانیم گذرگاههایی مبتنی بر ملاحظات اکولوژیکی برای یوزپلنگها تدارک ببینیم. نقطه بحرانی جاده عباس آباد، حدود 55 کیلومتر است که از بیارجمند شروع شده و تا انتهای کال شنی و پاسگاه عباس آباد ادامه مییابد. در این محدوده، هیچ زیرگذر و روگذری برای عبور حیات وحش وجود ندارد و تدارک چنین زیرساختی، همت وزارت راه را طلب میکند.
او از برگزاری جلسات متعدد با وزارت راه و شهرسازی برای تامین چنین زیرساختی خبر میدهد اما گویا تدارک زیرگذر، هزینههای زیادی دارد و باعث میشود که مدلهای مدیریتی سازمان محیط زیست، بیشتر مبتنی بر مشارکتهای مردمی و حضور محیط بانان در حاشیه جاده باشد. مدیر کل محیط زیست خراسان شمالی مهمترین دلیل حضور یوزها در میاندشت را جمعیت نزدیک به ظرفیت برد آهوها در این زیستگاه میداند و بر این باور است که جمعیت مناسب طعمه، برای حضور یوزها مطلوبیت ایجاد کرده است.
تلاش برای حفظ زندگی عادی یوزها
دریکوند درباره اقدامات سازمان محیط زیست در رابطه با احیای زیستگاه یوز میگوید که در حال حاضر مهمترین کار حفظ مطلوبیت زیستگاه است تا فرآیند عادی زندگی این حیوان دچار آسیب نشود. زیرا باید شرایط به گونهای تسهیل شود که یوزها به شکل طبیعی و با آرامش به زندگی خود ادامه دهند اما او بر این باور است که اگر بخواهیم کار ویژهای انجام دهیم، یکی از این کارها میتواند پیگیری موضوع فراجمعیت باشد. مدیر کل محیط زیست خراسان شمالی توضیح میدهد: در موضوع فراجمعیت یک محدوده چند هزار هکتاری را محصور کرده و رقبای یوز را در آن حذف میکنند.
به این ترتیب شرایط زندگی برای آن گونه در یک محیط گستردهتر فراهم میشود. این موضوعات در کشورهایی مثل هندوستان هم پیگیری شده و به شدت مورد توجه قرار گرفته است. او تاکید میکند که سازمان محیط زیست هنوز امیدوار است تا یوزها در شرایط طبیعی به زندگی خود ادامه دهند و اگر هم روزی قرار باشد که روشهای دیگری برای حفظ جمعیت یوزپلنگها پیگیری شود، روشهای تست شده و پروتکلهای زیادی برای مدیریت جمعیت حیات وحش در دنیا وجود دارد که میتوان با کمک مشاوران، آن را در ایران اجرایی کرد.
