هفت صبح| شهرها فقط دود و دم و شلوغی ندارند. گویا در دل همین هیاهو، زیستگاههایی شکل گرفته که از دید شهرنشینان مغفول مانده است. هنوز درختان کهنسال شهری در پارکهای بزرگ و باغات، زیستگاه امنی برای انواع و اقسام پرندگان به شمار میروند. به همین خاطر شاهد حضور انواع طوطی، مرغ مینا و حتی پرندگان غیربومی در شهرهای بزرگ کشور هستیم. عباس عاشوری پرنده شناس میگوید که آب، پناه، غذا و امنیت برای پرندگان خیلی مهم است اما پناه و امنیت از هرچیزی برای آنها مهمتر است و هرجایی که این دو عامل وجود داشته باشد، پرندگان میتوانند جمعیت تشکیل دهند. به گفته او، رهاسازی مهمترین عاملی است که زمینه تشکیل جمعیت موثر پرندگان وحشی در شهرهای ایران را فراهم میکند.
صدای فریاد طوطیهای باغ قلهک و اندک لکههای باغات سعادت آباد، هنوز هم بلند است. در پاستور که تردد انسانها بسیار محدود است، ساعاتی از روز در لایههای مختلف تاج درختان ردیفی از طوطی، مرغ مینا و کلاغ با نظم و ترتیب مینشینند و عبور و مرور اندک عابران این محدوده را تماشا میکنند. پارک شهر تهران با آن درختان کهنسال، پذیرای انواع و اقسام پرندگان کوچک و بزرگی است که در میان بوق ماشینها، هنوز آواز میخوانند و به پایتخت نشینان، زندگی را یادآوری میکنند. اما این پرندگان از کجا به تهران آمدهاند آیا بقیه شهرهای کشور هم شاهد حضور پررنگ پرندگان وحشی هستند؟
رهاسازی، عاملی برای تشکیل جمعیت
عباس عاشوری، پرنده شناس در گفتوگو با هفتصبح میگوید که دو گونه طوطی طوق صورتی و شاه طوطی که جثه بزرگتری دارد، در ایران وجود داشته که بر اساس نوشته دکتر اسکات در سال 1354، این دو گونه بیشتر در جنوب و جنوب شرق ایران و در مناطقی مثل هرمزگان، سیستان و بلوچستان و بهویژه چابهار ساکن بودهاند اما به دلیل رهاسازی آنها در محیط شهری، جمعیتهای پایداری از این طوطیها در تهران شکل میگیرد.
به گفته او، ریچارد فورتر در کتابی که در سال 1996 منتشر میکند، گزارشی از یک لکه طوطی طوق صورتی، در بندر انزلی را به ثبت میرساند که جوجهآوری هم داشته است. اکنون در پارکهای گیلان هم جمعیتهایی از این طوطیها، بهویژه طوق صورتی را میتوان دید.
جوجهآوری مرغ مینا در گیلان
گویا رهاسازی پرندگان فقط مختص پایتختنشینان نیست زیرا عاشوری میگوید که یک زمانی مرغ مینا در مرکز ایران وجود نداشته و فقط در جنوب کشور مشاهده میشده است؛ اما اکنون نه تنها در مرکز ایران مرغ مینا داریم بلکه در گیلان هم جوجهآوری این گونه گزارش شده است و جمعیتهای بزرگی از این پرنده در شهرهای گیلان وجود دارد.
این داستان فقط خاص مرغ مینا نیست زیرا بلبل خرما هم قبلا در شمال وجود نداشت اما متاسفانه به دلیل رهاسازی آن، جمعیتهایی از بلبل خرما در شمال کشور در حال شکلگیری است. این جمعیت در حال پرکردن آشیانهای اکولوژیکی خالی در شهرهای شمالی است. بلبل خرما گونهای توانمند است که میتواند عرصه را بر گونههای دیگر تنگ کرده و به سمت مهاجم بودن محلی پیش برود. این پرنده شناس معتقد است که رهاسازی پرندگان چالشی است که این روزها کشور با آن مواجه بوده و به همین خاطر، قویا به مردم توصیه میکند که از رها کردن پرندهها خودداری کنند.
مرغ عشقها شکار میشوند
این پرنده شناس میگوید که برخی از مردم به خاطر دوستی، مرغ عشقهای داخل قفس را هم در محیط شهری رها میکنند اما از آنجا که شهرهای ایران فضاهایی مشابه کشورهای جنوب شرق آسیا ندارند، این پرنده، فضای مناسبی برای زندگی پیدا نمیکند و به غذای پرندگان شکاری و قرقیها تبدیل میشود. آنها تاکنون نتوانستهاند جمعیت ثابتی در شهرها تشکیل دهند. عاشوری خبر میدهد که در سالهای اخیر، یکسری گونههای جدید به پرندههای ایران اضافه شدهاند. انواع سارها که زینتی بوده و متعلق به جنوب شرق آسیا هستند؛ در شهرها رهاسازی شدهاند و نام گونهای مثل سار تاجدار، به فهرست گونههای پرنده ایران اضافه شده است.
فضای امن سفارتخانهها، محیطی امن برای پرندگان
برخی شایعات درباره گسترش طوطی در تهران حاکی از آن است که سفارت انگلیس مبدا رهاسازی طوطی در پایتخت بوده است اما عاشوری تاکید میکند که نمیتوان چنین شایعهای را تایید کرد. قطعا طوطیها، مرغ مینا یا بلبل خرما در اثر رهاسازی تشکیل جمعیت دادهاند اما به این مفهوم نیست که سفارتخانهها عامل اصلی هستند. فضای مناسب جایی مثل سفارت روسیه در رشت، شرایط زندگی را برای پرندگان مهیا میکند. البته ممکن است کسی در سفارتخانه به نگهداری طوطی علاقه داشته و در نهایت پرنده فرار کرده باشد اما نمیتوان سفارتخانهها را مبدا رهاسازی معرفی کرد. حتی در کتاب مرحوم درک اسکات که در اوایل دهه 50 یعنی سال 1354 منتشر شده، از رهاسازی طوطیها و تشکیل جمعیت آنها صحبت میشود.
رقابت بینگونهای عامل افزایش جمعیت
آنطور که عاشوری میگوید، نظم و ترتیب قرارگیری پرندگان بر روی شاخه درختان و لایههای ارتفاعی مختلف بر مبنای آشیان اکولوژیکی است که برای آنها وجود دارد و نظم بین گونهای باعث میشود که برخی گونهها بتوانند جمعیتهایشان را افزایش دهند. او اگرچه فضای پاستور را ندیده اما حدس میزند که گسترش پرندگان وحشی در محیطی مثل پاستور، به دلیل پوشش گیاهی آن منطقه باشد زیرا پرندگان میتوانند در لابهلای درختان چنین محلهای مخفی شوند. پرندگان وحشی محیطهای شهری در قطر مشخصی از درختان ساکن نمیشوند، بلکه فقط نیاز به پوشش برای مخفی شدن دارند. در لابهلای درختان کهنسال شهری، به دلیل پناه و امکان آشیانسازی که برای آنها وجود دارد، زمینه استقرار پرندگان فراهم میشود.
عاشوری میگوید که حتی در جنگلهای شمال هم در جاهایی که تراکم پوشش درختی بیشتر است، دارکوبهای بیشتری مستقر میشوند. به گفته این پرنده شناس، برای حضور یک پرنده در محیطی خاص باید آب، پناه، امنیت و غذا وجود داشته باشد. از نگاه او امنیت و پناه اهمیت بسیار بیشتری نسبت به دو عامل دیگر دارند زیرا پرنده میتواند آب و غذا را گیر بیاورد و اگرچه این پرندگان میوهخوار بوده و گاهی هم از شتهها استفاده میکنند اما در محیطهای شهری آنقدر دورریز غذا وجود دارد که تبدیل به منبع غذایی مطمئن برای آنها میشود. همین دورریزها، باعث میشود که در زمستان، سینه سرخ و توکا هم در محیطهای شهری کشور ببینیم.
پرندگان شهری در ایران، ناشناختههای زیادی دارند. هنوز مطالعات دقیقی درباره مبدا ورود آنها به شهر انجام نشده و طرحهایی مثل برج باغها، امنیت زیستگاه جدیدی که برای خود ساختهاند را به خطر میاندازد. با وجود تنوع بسیار گسترده پرندگان در محیطهای شهری، توسعه در شهر، بدون توجه به سرنوشت موجودات زنده این مکانها انجام میشود و جمعیت پرندگان شهری، بی سر و صدا رو به کاهش میگذارد.
