هفت صبح| بهار پربارش امسال، بار دیگر بخشی از پیکره دریاچه ارومیه را بهتر کرد تا امیدها برای احیای نگین شمالغرب کشور زنده شود اما کارشناسان میگوید که بازگشت آب به پیکره دریاچه موقتی است و در تابستان باز هم شاهد خشک شدن کامل این دریاچه هستیم. راهکار پیشنهادی یکی از کارشناسان، احیای مرحلهای و دایک بندی دریاچه ارومیه برای حفظ آب در پیکره آن است اما سازمان محیط زیست با این شیوه مخالفت میکند. آیا نجاتِ بخشی از دریاچه بهتر از امید بستن به احیای کامل پیکره و عدم تحقق یافتن این امید نیست؟
فلامینگوها هنوز هم به دریاچهای که احتمالا در تابستان کاملا خشک میشود و غذایشان از دست میرود، دلخوش هستند و به این محل مراجعه میکنند اما اگر خشکی کامل دریاچه که در تابستان سال گذشته رقم خورد، چندین بار تکرار شود، شاید دیگر پرندگان دومین دریاچه شور جهان را برای زندگی انتخاب نکنند و دیگر شاهد پرواز دسته جمعی آنها بر روی دریاچه ارومیه نباشیم. اگرچه بارشهای مناسب بهار امسال بارقههایی از امید را برای احیای مجدد این دریاچه در دلها زنده کرده است و به گفته حجت جباری، مدیرکل محیط زیست آذربایجان غربی، تراز این دریاچه در بهار یک متر افزایش یافته است اما ناصر آق، عضو هیئت علمی پژوهشکده آرتمیا در گفتوگو با هفت صبح تاکید میکند که این میزان آب نمیتواند از خشکی دریاچه در تابستان جلوگیری کند.
او توضیح میدهد: متاسفانه در یک جاهایی نوشتهاند که ورود این میزان آب در 60 سال گذشته رکورد زده است؛ در حالی که این گفتهها غیرقابل قبول و غیرعلمی است. 30 سال پیش وقتی دریاچه پر از آب بود، 35 میلیارد متر مکعب آب در آن وجود داشت، ولی در نهایت دریاچه خشک شد. در سال 97 و 98 که بارندگی خیلی بهتر بود، پنج میلیارد متر مکعب آب وارد دریاچه ارومیه شد اما باز هم در نهایت این دریاچه خشک شد.
او که پیشنهاد دهنده احیای مرحلهای و دایکبندی دریاچه برای نجات بخشهای عمیق آن است، تاکید میکند که با این میزان آب ورودی به دریاچه، هرگز این اکوسیستم احیا نمیشود و با میزان ورودی آب در بهار امسال، حداکثر تا تابستان آب در این پهنه آبی باقی میماند زیرا هر سال حدود یک متر تبخیر آب از سطح دریاچه وجود دارد. بنابراین جایی که عمق آب دریاچه کمتر از یک متر باشد، حتما خشک میشود.
به گفته آق در حال حاضر از پنج هزار و 500 کیلومتر مربع وسعت دریاچه فقط در کمتر از 20 کیلومتر آن آب وجود دارد و امکان قایقرانی ایجاد شده است و هر جا حدود 40 سانتیمتر آب وجود داشته باشد، یک قایق کوچک میتواند تردد کند. فقط در زیر پل میانگذر ارومیه و اطرافش آب با عمق بیش از یک متر وجود دارد و یک مقداری آب باقی میماند. بارها گفتهام که باید این آب مدیریت شود و اجازه ندهیم که همه آب تبخیر شود اما متاسفانه این پیشنهاد را قبول نمیکنند.
دایکبندی نیازمند ارزیابی اثرات زیست محیطی
سالهاست که دریاچه ارومیه به دلایل مختلف به حق طبیعی خود نرسیده و آنطور که آق میگوید بهتر است که به جای انتظار برای تامین کامل حقابه دریاچه ارومیه، به فکر مدیریت بخشهایی از آن باشیم اما چرا سازمان محیط زیست با این پیشنهاد، یعنی دایکبندی و احیای مرحلهای این اکوسیستم مهم موافقت نمیکند و صرفا بر احیای کل این اکوسیستم پافشاری میکند؟
علی ارواحی کارشناس تالاب در گفتوگو با هفت صبح تاکید میکند که بدون انجام ارزیابی اثرات زیست محیطی در رابطه با دایکبندی دریاچه ارومیه نمیتوان انجام چنین اقدامی را تایید یا رد کرد. حتما باید در رابطه با تبعات ایجاد دایک، مطالعات لازم انجام شود. اگر چنین مطالعهای انجام شود، قطعا سودمند است.
او ادامه میدهد: در بارشهای سال 97 و 98 و ترسالی به وقوع پیوسته در این سال، تقریبا کل پهنه آبی دریاچه ارومیه آبگیری شد؛ البته در آن سال بارشهای فوق نرمال در کشور اتفاق افتاد پس باید به این نکته توجه داشت که زمان خیلی دوری نیست که کل پهنه دریاچه -البته نه باتراز کاملا ایدهآل- آبگیری شده است و این رویداد میتواند تکرار شود.به گفته ارواحی، از باب اینکه در فصل بارشها بتوانیم شاهد انتقال حداکثر منابع آبی به دریاچه ارومیه باشیم، باید لایروبی مداوم مجاری و مسیلها برای ورود جریانهای سیلابی به دریاچه و جلوگیری از بهرهبرداریهایی که ممکن است در مسیر انتقال اتفاق بیفتد؛ برنامهریزی لازم انجام شود تا حداقل جلوی شرایط کاملا بحرانی یا تماما بحرانی در دریاچه ارومیه را بگیریم.
در عین حال مطالعه برای احداث دایک هم میتواند بسیار سودمند باشد اما یک ریسک خیلی بزرگ را هم باید در نظر بگیریم. اعمال چنین سیاستی این نگرانی را هم بهوجود میآورد که به تدریج موضوع احیای کل پهنه دریاچه ارومیه از دستور کار بقیه وزارتخانهها و بخشهای ذینفع و ذیربط خارج شود و تغییر کاربری اراضی در بخشهایی که خارج از زون اول است را تشدید کرده یا سیاستهای تخصیص آب را تغییر دهد. بعضا ممکن است خود طرح به لحاظ ارزیابی اثرات نتیجه منفی آنچنانی نداشته باشد اما یکسری اثرات جانبی داشته باشد که کنترل کردن آن اثرات جانبی، ممکن است سختتر باشد؛ بنابراین باید چنین طرحی مطالعه شود، اثرات آن بررسی و اطلاعرسانی شود تا در نهایت در رابطه با آن تصمیمگیری شود.
بیش از دو دهه است که کارشناسان نسبت به عدم تامین منطقی حقابه دریاچه ارومیه و خشک شدن آن هشدار میدهند اما بخش عمده اعتبارات تزریق شده به ستاد احیای دریاچه ارومیه صرف انجام پروژههای سازهای شد تا آب برنامهریزی شده به پیکره این پهنه آبی تزریق شود اما هرگز چنین وعدهای هم محقق نشده است. این در حالی است که گزینههای متعدد پیشنهادی برای دریاچه ارومیه هرگز شانس دریافت اعتبار و انجام مطالعات ارزیابی را پیدا نکردند و حالا که ردیف اعتباری احیای دریاچه ارومیه از لایحه بودجه حذف شده، برای پرسشهای موجود در رابطه با راههای جایگزین، پاسخی در اختیار نداریم.
نسل آرتمیا هرگز منقرض نمیشود
اگرچه فلامینگوها و پرندگانی که در کنار دریاچه زندگی میکنند ممکن است با خشک شدن این اکوسیستم به جای دیگر مهاجرت کنند اما تنها موجود زنده این دریاچه یعنی آرتمیا، امکان فرار کردن ندارد و فقط در قلب این دریاچه رشد و نمو میکند. آیا تکرار خشکی کامل دریاچه ارومیه میتواند نسل آرتمیا را منقرض کرده و برای همیشه این دریاچه را خالی از موجود زنده کند؟
ناصر آق در این رابطه تاکید میکند که آرتمیا در دریاچه ارومیه هیچ وقت بهطور کامل نابود نمیشود زیرا در لابهلای نمکهای زیر بستر دریاچه ارومیه صدها تن تخم آرتمیا وجود دارد. این تخمها در لایههای نمک باقی میمانند تا هر وقت آب وارد دریاچه شد و درجه شوری به وضعیت عادی رسید، رشد و نمو پیدا کرده و جمعیتی تشکیل شود اما در تیرماه که شوری دریاچه دوباره فوق اشباع شد، آرتمیاها میمیرند و تخمهای جدید در لابهلای نمکها در انتظار فرصت جدید باقی میمانند.
مطالعات این عضو هیئت علمی پژوهشکده آرتمیا نشان میدهد که تخمهای آرتمیا تا صد سال میتوانند در لابهلای نمکها باقی بمانند. البته همه آنها قابلیت احیا ندارند اما اگر حتی 10 درصد هم احیا شوند، برای تشکیل جمعیت کافی است. او در واکنش به نگرانیها درباره تاثیر برداشت نمک بر دریاچه ارومیه نیز میگوید: مطالعات انجام شده نشان میدهد در بخشهای شمالی دریاچه تا عمق دو متری نمکها، تخم آرتمیا وجود ندارد؛ بنابراین اگر مجوز برداشت نمک صادر میشود، برای این بخشها صادر شود ولی اگر در سایر مناطق مجوز برداشت نمک بدهند، میتواند برای آرتمیا مخاطره ایجاد کند.
