هفت صبح| باز هم دعوا بر سر بازگشت برنامه و قانونمند شدن فعالیتها در جنگل بالا گرفته و سلسله نشستهایی در این رابطه در دست برگزاری است؛ معلوم نیست این نشستها، قرار است به چه نتیجهای منتهی شود. البته مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی در دفاع از اقدامات انجام شده تاکید میکند که برنامه کوتاه مدت تدوین شده یا فاز اول جنگلداری نوین، بازگشت به الگوهای جنگلداری کلاسیک نیست اما به دنبال استمرار وضع موجود هم نخواهد بود. این برنامه یک گذار تدریجی، علمی و واقعبینانه برای استقرار مدیریت پایدار جنگل است. او همچنین اعلام آمادگی میکند که برنامهریزی برای مدیریت هر یک از حوضههای آبریز منتخب شمال کشور را به دانشکدههای منابع طبیعی سراسر کشور برای تدوین طرح نوین واگذار کند.
توقف بهرهبرداری قانونی از جنگلها در جریان تدوین برنامه ششم توسعه به تصویب رسید و از آن سال تاکنون، طی 13 سالی که طرح تنفس اجرایی شده، تنها اتفاق رخ داده، توقف فعالیتهای فنی در جنگل است. قاچاقچیان سخت مشغول کارند، تولید زغال از درختان جنگلی ادامه دارد و اگرچه واردات چوب از روسیه نوساناتی داشته اما چرخ کارخانجات تخته خرده چوب به مدد جذب محصولات قاچاق، همچنان میچرخد. طرح تنفس قرار نبود این معضلات را حل کند اما طرفداران این ایده هم قصد نداشتند در مقابل علم جنگلداری بایستند و اجرای مدیریت علمی در جنگل را مساوی با تخریب جنگل جا بزنند. طی بیش از یک دهه توقف فعالیتهای علمی در جنگل، فرصت بسیاری از اصلاحات از جمله جایگزینی خطاهای رخ داده در گذشته از دست رفت و حالا باز هم نشستهایی برای بررسی طرحهای نوین جنگلداری که هنوز نهایی نشده در حال برگزاری است و گروهی با اجرای این طرحها مخالفت میکنند. اما آیا باز هم قرار است مدیریت علمی در جنگل به دلیل این مخالفتها به بایگانی سپرده شود؟
جنگلداری به دور از نگاه انتزاعی است
محمد علی فخاری مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی در گفتوگو با هفتصبح درباره شاکله طرحهای جنگلداری توضیح میدهد که علم جنگلداری هنر تدوین علوم مختلف جنگل است. یک مدیر جنگل به دور از نگاه انتزاعی و انتفاعی باید همه جوانب اکولوژی، اقتصادی و اجتماعی را مد نظر قرار داده و برنامهای را تدوین کند که پایداری اکوسیستم جنگل برای بهرهمندی نسل آینده تضمین شود. به گفته او، رویکرد جدید اکوسیستمی در جنگلهای هیرکانی، مبتنی بر حفظ، بهبود و ارتقای شاخصهای پایداری اکوسیستم جنگل است که میتوان آنرا جنگلداری نوین نامید.
جنگلداری نوین، در قالب مدیریت پایدار جنگل در سطح حوضه آبخیز قرار دارد، این نوع مدیریت یک نوع مدیریت فرآیندی است که شامل چهار فاز مقدماتی، مطالعه، اجرایی و نظارت، پایش و ارزیابی است. این فازها به مثابه حلقههای یک زنجیر به هم متصل شدهاند. مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی با اشاره به وجود 320 هزار هکتار جنگلکاری سنواتی در هیرکانی، 40 هزار هکتار سوزنی برگ گلستان که بر اثر تنش آبی و رقابت با گونههای بومی خشک شدهاند و هفت هزار هکتار زراعت چوب در گیلان به همراه برداشتهای اجتنابناپذیر طرحهای عمومی و عمرانی، درخواستهای مردمی و ... با توجه به تجربیات میدانی و ستادی، صراحتا میگوید که تنها راه برای حل این مشکلات و سروسامان دادن به مسائل، تهیه یک برنامه فنی حفاظتی کوتاه مدت تا زمان استقرار مدیریت پایدار جنگل و جنگلداری نوین در دوران گذار است.
اجرای فازبندی برنامهها
به گفته فخاری، برخلاف تصور، کمبود اعتبار، مشکل اول سازمان نیست. مشکل اصلی نحوه هزینه کردن و نیز زمان هزینه کردن است. به عبارت دیگر تصویب و تخصیص به موقع اعتبار از مشکلات بودجههای عمومی است، از آنجایی که اجرای پروژههای منابع طبیعی به شدت به زمان (برنامه زمانی) وابسته است، لذا وابسته کردن برنامه و پروژههای این مجموعه به بودجه عمومی، نتیجه قابل قبولی نخواهد داشت زیرا غالبا تخصیص منابع اعتباری به موقع انجام نمیشود. او توضیح میدهد که دفتر جنگلداری سازمان منابع طبیعی همزمان با تهیه طرح و انجام مطالعات تفصیلی مدیریت پایدار، اقدام به تهیه یک برنامه کوتاه مدت اجرایی سه تا پنج ساله با عنوان فاز اول یا مقدماتی جنگلداری نوین کرده است و هدف از تدوین این برنامه را هم حفظ زیر ساختها، کارشناس پروری، ارتقای وضعیت کمی و کیفی بخشهای فنی و حفاظتی، ایجاد ساختار نظارت و مدیریت حوضه آبخیز، تهیه امکانات و تجهیزات، استفاده از فناوری نوین و در مجموع ایجاد شرایط مناسب برای اجرا، پایش، نظارت و ارزیابی مدیریت پایدار یا استقرار جنگلداری نوین اعلام میکند.
به اعتقاد مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی، فاز اول جنگلداری نوین یک برنامه کوتاه مدت بهمنظور حفظ، بهبود و ایجاد شرایط مناسب در دوران گذار، برای اجرایی شدن و استقرار مدیریت پایدار است. این فاز دارای برنامه فنی و حفاظتی مدون و مصوب، پیوست حقوقی، اجتماعی و رسانهای بوده و بخش اعظم آن به موضوع حفاظت، از جمله پرداخت به موقع دستمزد نیروها، ترمیم و مرمت زیر ساختهای فنی و حفاظتی، تکمیل امکانات و تجهیزات و در نهایت، ایجاد ساختار در سطح حوضه آبخیز اختصاص خواهد داشت. اولویتبندی و انتخاب حوضههای آبخیز در این دوره هم با هدف حل مشکلات موجود، بر اساس بررسی کارشناسی و اعلام نیاز توسط ادارات کل در استانها انجام شده است.
برداشت درختان شکسته و افتاده، هدف نیست
فخاری به دغدغه فعالان محیط زیست درباره برداشت درختان شکسته و افتاده هم پاسخ میدهد. به گفته او، بر اساس پیشبینی اولیه انجام شده در 13 حوضه آبخیز با سطح کل 369000 حدود 130 هزار مترمکعب درختان شکسته و افتاده تجمعی وجود داشت که با بررسی میدانی، این رقم به 70 هزار مترمکعب در طی سه سال کاهش یافت. البته حدود 40 درصد درختان پیشبینی شده مربوط به بهرهبرداری درختان پروژههای عمومی و عمرانی، ساماندهی رودخانههای اصلی و دایمی، درخواستهای مردمی، مزاحم مسیر برق و... است که در حال حاضر هم برداشت میشود؛ بقیه این درختان، درختان تجمعی ناشی از بروز طوفان، سیل، برف سنگین، لغزش و رانش زمین و سایر حوادث پیشبینی نشده هستند.
مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی تاکید میکند که سازمان منابع طبیعی با هدف برداشت درختان ریشه کن و شکسته و افتاده برنامه تهیه نکرده است، بلکه برداشت این درختان غیرقابل اجتناب است و ما فقط برای ساماندهی آن برنامه تهیه کردیم که درآمد حاصل از آن در بخش فنی و حفاظتی همان حوضه آبخیز هزینه شود.
فقط نیم درصد درختان شکسته و افتاده برداشت میشود
مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی تشریح میکند که با توجه به موجودی در هکتار درختان ریشهکن، شکسته افتاده و پسماند چوبی در جنگلهای هیرکانی که برابر با 86.20 مترمکعب در هکتار است، با فرض برداشت ۴۰ هزار مترمکعب در 369000 هکتار عرصه جنگلی طی سه سال، صرفا نیم درصد از این درختان برداشت میشوند و باقیمانده درختان (99.5 درصد) در سطح جنگل باقی مانده و زمینه پایداری و تنظیم چرخه طبیعی مواد و انرژی اکوسیستم جنگل را فراهم میکند. فخاری درباره تبعات عدم برداشت درختان اجتنابناپذیر در جنگل توضیح میدهد که اگر این درختان از جنگل خارج نشوند، علاوه بر تشدید خسارت ناشی از سیل و تخریب زیرساختهای موجود (به علت مسدود شدن آبراهه، ورودی پلها و بستر جریانی رودخانه) زمینه تشدید و گسترش آتشسوزی هم فراهم میشود؛ به این ترتیب سرمایههای موجود در جنگل نظیر ساختمانهای نظارت طرح، ایست بازرسی، نگهبانیها و غیره به تدریج از بین خواهند رفت و در آینده نیاز به سرمایهگذاری کلان خواهیم داشت.
اعلام آمادگی برای کمک گرفتن از دانشکدههای منابع طبیعی
مدیرکل جنگلداری و امور بهرهبرداری سازمان منابع طبیعی با تاکید بر اینکه سازمان منابع طبیعی دارای 6 دهه تجربه تولید طرح تجدیدنظر جنگلداری در مناطق جنگلی است، یادآوری میکند که نباید علم جنگلداری را بیش از این ملعبه افراد خاص قرار دهیم. باید به واقعیتها و داشتههای 60 ساله توجه کنیم و واقعبینانه و صادقانه انتقاد کنیم. او بر این باور است که باید بر اساس واقعیتهای میدانی اظهار نظر کنیم تا تیم حاضر بتواند با همافزایی بخشهای مختلف شامل دانشگاهها، جوامع محلی، رسانهها و ... مسیر درست را انتخاب کند. فخاری میگوید: همانطور که در گذشته معاونت امور جنگل به دانشکدههای منابع طبیعی، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور و دانشگاه علوم و تحقیقات تهران تقاضای همکاری برای تهیه طرح تفصیلی - اجرایی مدیریت پایدار جنگل در هریک از حوضههای آبخیز مورد نظرشان را ارائه داده، اکنون هم این تقاضا را تکرار میکنیم.
