گروه محیط زیست| مردم روستاهای شمال کشور میگویند که دیگر جمعیت گرازها هم مثل سابق نیست و نمیتوان در کنار جاده پارک ملی گلستان، گلههای این حیوان را مشاهده کرد. خطری که به متولیان گوشزد میکند که ممکن است حتی گراز با آن همه زاد و ولد هم دچار چرخه انقراض شود. محمدرضا اشرف زاده مدیرکل سابق دفتر ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیطزیست نیز تایید میکند که اگر برنامه نداشته باشیم، ممکن است شاهد انقراض محلی این گونه باشیم اما از آنجا که درباره حفظ گونههای بومی کشور مسئولیت داریم و دقیقا نمیدانیم که در جمعیت گرازها گونه اندمیک (بومی خاص ایران) وجود دارد یا نه، باید در صدور مجوز شکار برای این حیوان دقت لازم انجام شود.
بررسی اخبار دو سال اخیر نشان میدهد که گویا فروش گوشت گراز هم به لیست تخلفات مراکزی در شمال کشور اضافه شده است. حیوانی که به دلیل تعارض با کشاورزان به راحتی در معرض تیر میرشکارها قرار میگیرد، چند وقتی است که در حاشیه روستاهای شمالی مثل سابق دیده نمیشود و روستاییان مجاور پارک ملی گلستان هم میگویند که دیگر خبری از دستههای بزرگ گراز در کنار جاده اصلی این پارک ملی مشاهده نمیشود. آیا امکان دارد که حتی گراز هم دچار انقراض محلی شود؟
نیازمند مدیریت شکار گراز
محمدرضا اشرف زاده مدیرکل سابق دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیطزیست در گفتوگو با هفت صبح تاکید میکند که باید برای مدیریت جمعیت حیات وحش و مقابله با آسیبرسانی آن برنامهریزی مناسب وجود داشته باشد. درباره گراز هم باید چنین برنامهای تدوین شود زیرا اگر بدون برنامهریزی و مدیریت، این حیوان شکار شود، احتمال انقراض محلی برای آن وجود دارد.به گفته اشرف زاده، هر جمعیتی برای حفظ پایداریش باید از نظر ترکیب جنسی و سنی، یک تناسبی در ساختار ژنتیکیاش داشته باشد و اگر این تناسب رعایت نشود، ممکن است آن جمعیت دچار مشکل شود.
او توضیح میدهد که گونهای مثل گراز، میتواند در هر سال دو بار زاد و ولد کند. دوره بارداری این حیوان حدود چهار ماه است و تعداد زادههایش به نسبت به بقیه پستانداران بزرگ جثه، زیاد است. شکار عمدی گراز میتواند بهعنوان یک بخشی از برنامه مدیریتی باشد. اما اگر این شکار فراتر از ظرفیت باشد و در صدور پروانهها، ملاحظات مربوط به شکار غیرقانونی و سایر عوامل در نظر گرفته نشود، جمعیت کاهش مییابد.
خشکی رودخانهها، عامل فشار بر گرازها
مدیرکل سابق دفتر ذخایر ژنتیکی، تغییر اقلیم را عاملی میداند که میتواند زمینه تغییر در شرایط آب و هوایی را فراهم کرده و رودخانهها را خشک کند. همین عامل، جمعیت گرازها را کاهش میدهد زیرا این حیوان به شدت وابسته به آب است. اگر در صدور مجوزهای شکار، تاثیر عاملی مثل اقلیم و شکار غیرمجاز رعایت در نظر گرفته نشود، بدون شک تصمیم نادرستی گرفته میشود.او میگوید از آنجا که میتوان یک برآورد نزدیک به واقعیت از میزان شکار غیرمجاز گراز در استانهای مختلف به دست آورد؛ باید تمام این عوامل را به صورت جمعی در صدور مجوزهای قانونی لحاظ کرد.اشرف زاده بر این باور است که نباید برای یک گونه جانوری در تمام کشور مجوز شکار صادر شود. ممکن است در یک نقطهای، امکان صدور مجوز شکار وجود داشته باشد اما در جایی اصلا مجوز صادر نشود. تصمیمگیری در این رابطه مبتنی بر پایشهای دورهای آن هم در بلند مدت است و این پایشهاست که مسیر را به ما نشان میدهد.
راه مقابله با تعارض، شکار نیست
به گفته مدیرکل سابق دفتر ذخایر ژنتیکی، تعارض بین انسان و حیوان همواره وجود داشته است. حتی بین انسانها هم گاهی تعارض منافع پیش میآید. در مسیر حل این تعارضات، باید به نحوی حرکت کنیم که به هیچ کس آسیب وارد نشود. در موضوع حیات وحش الزامات تنها راهکار برای کاهش تعارض، شکار نیست. همیشه نباید حیات وحش را محکوم کنیم بلکه در جاهایی، انسان باید برخی مسایل را رعایت کند. او توضیح میدهد که همانگونه که در زمان ویلاسازی در حاشیه رودخانه، حریم آن رعایت میشود که افراد درگیر تبعات سیلاب نشوند، درباره حیات وحش هم باید حداقل استانداردها رعایت شود.
باید حریم زیستگاههای اختصاصی یک گونه رعایت شود و در این حریم، باغ درست نکنیم. وقتی چنین کاری میکنیم، یعنی عملا به سمت حیات وحش میرویم و زیستگاهشان را تخریب میکنیم.او اگرچه شکار را یکی از راههای کنترل تعارض میداند اما تاکید میکند که در دنیا صرفا از این روش استفاده نمیشود؛ بلکه با ایجاد حصار در اطراف باغها بهویژه استفاده از حصارهای الکتریکی، میزان تعارض به مقدار قابل توجهی کاهش مییابد و چنین حصارهایی باعث میشود که حیوان وارد مزرعه نشود.
زیستگاهها را خالی کردیم
اشرف زاده میگوید که ما زیستگاهها را از گیاهان دارویی و معطر خالی کرده و میوههای آن را برداشت میکنیم. وقتی چنین رفتاری داریم، گونههای جانوری مجبور میشوند که وارد محدودههای انسانی شوند؛ زیرا انسان به داخل زیستگاههای آنها نفوذ کرده است. در مورد گراز، به راحتی مجوز شکار صادر میشود. در حالی که این شیوه به صورت خیلی کنترل شده در خیلی از جاهای دنیا استفاده میشود.او با اشاره به وجود قانون حفاظت از ذخایر ژنتیکی، تاکید میکند که در مورد گراز باید بدانیم که آیا گرازهای سراسر کشور از نظر ژنتیکی شبیه هم هستند یا نه؛ ممکن است در گوشهای از کشور خزانه ژنتیکی متفاوتی از گراز داشته باشیم که طبق قانون حفاظت از ذخایر ژنتیکی، ملزم به حفاظت از آن باشیم.
به گفته اشرف زاده، در ایران درباره وضعیت ژنتیکی گراز مطالعه شده و تاکنون به یک زیرگونه اندمیک در کشور نرسیدهایم اما این مطالعات باید توسعه یابد و کل مناطق را پوشش دهد. نباید سطحی نگری کنیم و برای کل ایران مجوز شکار گراز صادر کنیم؛ زیرا ممکن است جمعیتی که در یک جزیره کوچک خوزستان وجود دارد، یک جمعیت انحصاری متعلق به ایران باشد و ما مجبور باشیم طبق قانون از آن حفاظت کنیم.مدیرکل سابق ذخایر ژنتیکی تاکید میکند که اگر همه جوانب امر را درباره شکار گراز نبینیم و به شکل کشوری برای این گونه تصمیم بگیریم، ممکن است شاهد انقراض محلی این گونه باشیم. ما باید به صورت اختصاصی برای شکار گراز در مناطق مختلف کشور بر اساس وضعیت ژنتیک، جمعیت و زیستگاههای موجود تصمیمگیری کنیم.
