گروه محیط زیست| آلودگی خاک یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی جهان محسوب میشود، زیرا خاک نقش اساسی در تولید غذا، حفظ کیفیت آب، پشتیبانی از تنوع زیستی و سلامت انسان دارد. این موضوع در ایران از آن جهت اهمیت پیدا میکند که منابع خاک با کیفیت در کشور محدود بوده و آلوده شدن این منابع، میتواند تامین غذای 95 میلیون ایرانی را مختل کند. کارشناسان میگویند در ایران بیشتر آلودگیهای خاک به صورت محلی رخ میدهد و خاک مناطقی در حاشیه پالایشگاهها یا معادن، بیشتر در معرض تهدید آلودگی قرار دارند.
شیرابههای زباله هم از جمله مواردی هستند که میتوانند در صورت عدم پالایش در خاک، میتوانند برای حفظ سلامت خاکها خطرساز باشند اما در نواحی شمالی کشور که کیفیترین خاک ایران را دارد، تمایل به ویلاسازی و تغییرکاربری اراضی کشاورزی هم یکی از عوامل مهمی است که میتواند در ارتباط با آلوده کردن خاک، مشکلآفرین شود. خاک یک منبع تجدیدناپذیر در مقیاس عمر انسان به حساب میآید زیرا تشکیل چند سانتیمتر خاک، ممکن است صدها سال زمان ببرد. تامین غذای انسان جز در بستر خاک حاصلخیز امکانپذیر نیست و آلوده شدن این منبع، میتواند ترکیبات سمی را به چرخه غذای انسان وارد کند. اگرچه آلودگی خاک یکی از مهمترین مشکلات زیست محیطی دنیا به حساب میآید اما در ایران، به دلیل وجود محدودیت در منابع خاک، اهمیت حفاظت از همان اندک منابع موجود، دو چندان میشود.
درجه حاصلخیزی متوسط خاکهای ایران
فرهاد مشیری عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب در گفتوگو با هفت صبح درجه حاصلخیزی خاک را مفهومی کلی معرفی میکند که سبب میشود خاکهایی با درجات حاصلخیزی مختلف در اختیار انسان قرار گیرد. او توضیح میدهد که خاکهای با درجه حاصلخیزی بالا عناصر غذایی زیادی را برای گیاه فراهم میکنند اما در خاکهایی که درجه حاصلخیزی ضعیفی دارند؛ باید کود بیشتری مصرف کنیم تا بتوان در آنها به تولید پرداخت. به گفته مشیری، خاکهای ایران در درجه حاصلخیزی متوسط تا ضعیف قرار دارند اما با افزودن کود، میتوان در آنها به تولید پرداخت. خاک نعمتی خدادادی است که باید با هر درجه از حاصلخیزی، نسبت به حفاظت از آن در برابر آلایندگی تلاش کنیم تا در آن غذا تولید کنیم. بر اساس اطلاعات این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب، ایران فقط 18 میلیون هکتار زمین برای انجام کشاورزی در اختیار دارد که سالانه 12 تا 14 میلیون هکتار آن در چرخه تولید محصولات زراعی، باغی و گلخانهای به کار گرفته میشود. بنابراین خاکهای کشاورزی ایران در چرخه امنیت غذایی کشور بسیار اهمیت دارند.
حاصلخیزی خاکهای شمال بیش از سایر مناطق
مشیری میگوید که در مناطقی مثل روسیه، اوکراین، اروپا یا قسمتهایی از کانادا خاکهایی وجود دارند که با کمترین میزان کوددهی، بیشترین بازدهی را دارند اما متاسفانه ایران فاقد چنین خاکهایی است و حتی در شمال کشور هم که حاصلخیزترین خاک ایران به شمار میرود، چنین پتانسیلی وجود ندارد اما در مقام مقایسه، خاکهای مناطق شمالی کشور از نظر حاصلخیزی درجه بالاتری نسبت به مناطق خشک و بیابانی دارند. خاکهای ایران در مناطق مرکزی و جلگههای کشور که مخروط افکنه دارند، درجه حاصلخیزی متوسط داشته و در مناطق خشک و بیابانی میزان حاصلخیزی کاهش مییابد و برای تولید محصول، نیاز به کمک بیشتری وجود خواهد داشت.
او زهکشهای مزارع یا شیرابههای زباله را در گروه عوامل تهدیدکننده و آلاینده خاکهای شمال کشور قرار میدهد اما آماری درباره وسعت آن ندارد؛ بلکه بر اساس گزارشهای موجود، تایید میکند که این دو عامل میتوانند خاکهای شمال را آلوده کنند. مشیری درباره تاثیر بلندمرتبه سازیها بر آلودگی خاک حاصلخیز شمال هم میگوید که چون تقاضا برای تغییر کاربری در این مناطق بالاست، این موضوع سلامت خاکها را تهدید میکند اما او یادآور میشود که تغییر کاربری در همه جای کشور وجود داشته و مختص به مناطق شمالی ایران نمیشود. با این وجود به خاطر تقاضا برای ویلاسازی در شمال، تغییر کاربری در شمال جزو تهدیدهای اصلی است. البته این موضوع مختص ایران نبوده و در دنیا هم چنین مشکلی وجود دارد.
شیرابهها آلاینده اصلی خاک شمال کشور نیست
در گذشته اعدادی برای میزان آلایندگی حاصل از هر سانتیمتر مکعب شیرابه زباله مطرح میشد و بر اساس آن شیرابه زبالهها مهمترین عامل آلاینده خاک شمال معرفی میشدند اما اکنون این اطلاعات منسوخ شده و میزان جابهجایی شیرابه، حد آلایندگی آن را تعیین میکند. سعید سعادت عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب نیز در گفتوگو با هفت صبح درباره اینکه آیا شیرابه زبالهها آلاینده اصلی خاک حاصلخیز شمال به حساب میآیند، تاکید میکند که در ایران آنقدر شیرابه تولید نمیشود که منبع اصلی آلایندگی باشد. طبق تحقیقاتی که او و همکارانش انجام دادهاند؛ آلودگی خاک در کشور ما خیلی محلی است یعنی جاهای مشخصی آلوده بوده و این موضوع در همه خاکهای کشور مشاهده نمیشوند. عوامل آلاینده در اطراف کارخانهها، پالایشگاهها و اطراف مناطق دفن زباله که شیرابه وجود دارد، گزارش شدهاند و این عوامل زمینه آلودگی خاک را فراهم میکنند. سعادت تاکید میکند که شیرابه زباله به همه خاکها سرایت نمیکند زیرا خاک ویژگی فیلتراسیون داشته و اجازه نمیدهد که این آلایندگی منتشر شود. مگر آنکه حجم آلودگی خارج از توان پالایش خاک باشد تا به جاهای دیگر سرایت کند.
به گفته او، نفوذ شیرابه زبالهها به رودخانه، حتما شعاع آلایندگی را زیاد میکند؛ به همین خاطر، یکی از استانداردهای زیست محیطی که در محل دپوی زبالهها باید رعایت شود، این است که این اماکن دورتر از جریانهای طبیعی آب، شامل جریانهای سطحی و زیرزمینی باشند. زیرا اگر این شیرابه وارد آبهای زیرزمینی شود، از طریق آن میتواند جاهای دیگر را آلوده کرده و حتی به خاک و آب آشامیدنی مردم که از منابع زیرزمینی تامین میشوند هم سرایت پیدا کند.
سعادت توضیح میدهد که در ملاحظات زیست محیطی محل دپوی زباله، قید میشود که محل تجمع زباله باید از آبهای سطحی و زیرزمینی دور باشد تا شیرابه وارد این منابع نشود؛ زیرا اگر وارد منابع آب شود، میتواند جاهای دیگر را هم آلوده کند. به اعتقاد این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات خاک و آب، هرچه استانها صنعتیتر باشد، احتمال آلودگی خاکشان بیشتر است. تا یک شعاع معین در اطراف یک کارخانه مس، میتوان انتظار داشت که خاک به فلزات سنگین مثل روی و کادمیوم و ... آلوده شود.
به گفته سعادت، در استان مازندران که سطح آب زیرزمینی بالاست، دفن زباله باعث ورود شیرابه به این منابع میشود و خاک را آلوده میکند؛ به همین خاطر مراکز دپوی زباله در این استان تبدیل به معضل شده است. در مازندران مجبورند زباله را در جایی دفن کنند که سطح آب زیرزمینی پایینتر است یا اینکه باید آن را به خارج از استان منتقل کنند. فقر خاک حاصلخیز در ایران آنقدر زیاد هست که نسبت به آلوده شدن حاصلخیزترین منابع خاک کشور بیتفاوت نباشیم و با تغییر کاربری اراضی کشاورزی در شمال ایران و عدم کنترل شیرابههای زباله، زمینه حذف پتانسیلهای تولید در ایران و مسموم کردن سفره مردم را فراهم نکنیم. در واقع باید تلاش کنیم تا آلودگی خاک در شمال، به ریسک جدیدی در زندگی مردم تبدیل نشود.
