هفت صبح| شاید شما هم فیلمی درباره ایده یک شرکت استارتاپی سوئدی برای استفاده از کلاغها در جمعآوری ته سیگارهای رها شده در شهر را در فضای مجازی دیده باشید. فیلمی که فعالان محیط زیست ایران را به این فکر انداخته که از این پرندگان باهوش، برای حفظ نظافت شهر استفاده کنند. اما کارشناسان بر این باورند که بدون آموزش، امکان استفاده از کلاغها در پروژههایی از این دست وجود ندارد و از سوی دیگر تبعات منفی چنین اقدامی برای سلامت این پرنده و مشکلات نگهداری سیستمهایی که کار غذادهی به حیوان را بر عهده دارند، مشارکت کلاغها در جمعآوری زبالههای شهر را از روی میز تصمیمسازی حذف میکند.
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی (WHO)، تهسیگارها پرشمارترین نوع زباله رهاشده در محیط هستند و سالانه حدود 4.5 تریلیون فیلتر سیگار وارد خاک، پارکها، سواحل و آبها میشوند. این مواد سمی به محیط نشت کرده و کیفیت زیستگاه موجودات زنده را تحت تاثیر قرار میدهند. به همین دلیل جمعآوری این زبالهها از محیطهای طبیعی و حتی شهری به یکی از دغدغههای مهم فعالان محیط زیست در سراسر جهان تبدیل شده است.
ایدههای مختلفی هم در رابطه با جمعآوری این زباله به کار گرفته شده است اما چندی است که فیلمی در فضای مجازی دست به دست میشود که نشان میدهد؛ در سوئد از کلاغها برای تمیز نگه داشتن شهر استفاده میشوند. شاید شما هم این فیلم را در فضای مجازی دیده باشید. بر اساس محتویات این فیلم، استارتاپی به نام Corvid Cleaning دستگاهی ساخته که هر بار کلاغ یک تهسیگار بیاورد، به آنها بادامزمینی جایزه میدهد.
ایده این استارتاپ سوئدی این است که بهجای استخدام نیرو برای جمعآوری تهسیگارها که یکی از رایجترین انواع زباله است؛ از کلاغها استفاده شود. کلاغ تهسیگاری را داخل یک محفظه میاندازد، دوربین آن را بررسی و تأیید میکند و سپس دستگاه بهعنوان پاداش، یک بادامزمینی به آن میدهد. در این ویدئو ادعا میشود که کلاغها آموزش دیده نبودهاند و خودشان یاد گرفتهاند که چگونه پاداش دریافت کنند. اطلاعاتی که فعالان محیط زیست ایرانی را هم به فکر واداشته که از این ایده استفاده کنند اما کارشناسان با بررسی این فیلم، نظراتی برخلاف ادعاهای مطرح شده در ویدئو، ارائه میدهند.
پروژهای که تعطیل شد
معصومه صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان محیطزیست در گفتوگو با هفت صبح خبر میدهد که فیلم یاد شده مربوط به پروژهای است که به صورت آزمایشی اجرایی میشود و در نهایت به خاطر مشکلاتی که داشته، شکست میخورد.به گفته او، اصلا اینگونه نیست که به سرعت بتوان از کلاغها در نظافت شهر استفاده کرد. از آنجایی که خانواده کلاغها گونههای بسیار آموزشپذیری هستند، امکان اینکه چنین رفتاری را با سیستم شرطی کردن پیاده کنیم، وجود دارد.
از چنین فرآیندی در دستگاه غذادهی گربه استفاده میشود. گربه صدا تولید میکند و دستگاه برایش غذا میریزد. این شیوه در خیلی از حیوانات جواب میدهد. دلفینهایی که در نمایشها، رفتارهای شیطنتآمیز از خود نشان میدهند هم با همین شیوه شرطی کردن، چنین کارهایی را انجام میدهند. اما این ادعا که بدون آموزش، جمعآوری ته سیگار توسط کلاغها انجام شده، ادعای درستی نیست.
زمان طولانی یادگیری یک رفتار
معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان محیطزیست توضیح میدهد که کلاغها در گذر زمان یاد میگیرند که از ابزار استفاده کنند؛ ولی بدون آموزش، برای آنکه شروع به جمعآوری زباله کنند و در دستگاه بریزند، امکانپذیر نیست و حتما یک تعدادی از آنها در این رابطه آموزش میبینند تا بعدا این رفتار به دیگران هم منتقل شود. آموزش دادن خود کلاغ برای جمعآوری ته سیگار حداقل دو ماه زمان میبرد. رهاسازی و تقلید سایر کلاغها از رفتار گروه آموزش دیده هم نیاز به زمان دارد و کل این فرآیند، حداقل به پنج تا 6 ماه زمان نیاز دارد.
صفایی به معایب استفاده از کلاغ برای جمعآوری ته سیگار هم اشاره میکند و بر این باور است که نیکوتین سیگار برای این پرنده ضرر دارد و حتی ممکن است در طول مشارکت در فرآیند پاکسازی، کلاغ ته سیگار را ببلعد. برخی مشکلات چنین پروژههایی را هم اصلا نمیتوان پیشبینی کرد. هزینه نگهداری دستگاههای تحویل غذا به پرنده هم آنقدر بالا هست که اصلا نتوان چنین پروژهای را اجرایی کرد.
تسریع کار با آموزش اولیه
اصغر مبارکی، کارشناس تنوع زیستی در گفتوگو با هفت صبح، نسبت به معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان محیطزیست نظر اندک متفاوتی داشته و بر این باور است که کلاغ آنقدر باهوش هست که بتواند با دیدن عکس سیگار و تشخیص بوی غذا، ارتباط موضوع تحویل ته سیگار و دریافت غذا را بفهمد اما ممکن است فرآیند مشارکتش در تحویل دادن ته سیگار به دستگاه، خیلی طول بکشد. بنابراین آموزش اولیه، روند کار را سریعتر میکند. اگر به پرنده آموزش داده نشود که چگونه غذا را تحویل بگیرد، ممکن است چندین ماه طول بکشد که پرنده بتواند به ازای تحویل ته سیگار، غذا دریافت کند اما پس از آنکه متوجه داستان شد، این رفتار به سرعت به دیگر کلاغها انتقال مییابد.
مبارکی هم بر این باور است که شروع کار طبیعتا نیاز به زمان دارد و آموزش میتواند روند کار را سریعتر کند. او با توجه به رفتارشناسی کلاغها و فیلمهایی که در این رابطه دیده، معتقد است که کلاغ در کمتر از یک ماه میتواند یاد بگیرد که ته سیگار تحویل دستگاه بدهد و غذا تحویل بگیرد؛ اما تسری پیدا کردن این رفتار زمان بیشتری میبرد. بنابراین چنین پروژههایی را میتوان به صورت آزمایشی در بعضی پارکها و مراکز گردشگری مثل پارک ارم، باغ پرندگان و یا پارک پردیسان اجرایی کرد تا در قالب مطالعه، ببینیم اصلا جواب میدهد یا نه.
البته این کارشناس تنوع زیستی یادآوری میکند که اجرای چنین پروژههایی برای حیوان مضراتی هم دارد. اگرچه کلاغ ته سیگار را با منقارش حمل میکند و این رفتار آسیبش به مراتب کمتر از مواقعی است که پرندگان ته سیگار را در لانههایشان جمع میکنند اما در دراز مدت، ممکن است مشارکت کلاغ در جمعآوری ته سیگار بر سلامت پرنده اثر منفی داشته باشد.
مبارکی میگوید: برخی پرندگان ته سیگار را در لانههایشان جمع میکنند. دلیل این رفتار به درستی مشخص نیست اما برخی معتقدند که این زباله باعث دفع حشرات میشود، به همین خاطر پرندگان در لانه از ته سیگار استفاده میکنند.این کارشناس تنوع زیستی همچنین تغییر ارجحیت غذایی در پرنده را هم یکی از نکات منفی استفاده از دستگاه و شرطی کردن کلاغ میداند، ولی بر این باور است که چنین نقصی را میتوان اندکی اصلاح کرد؛ زیرا الزاما لازم نیست که بادام زمینی در ازای تحویل ته سیگار به پرنده تحویل شود و میتوان با استفاده از غذاهای آماده که تحریکپذیری لازم برای پرنده داشته باشد، این مشکل را تا حدودی برطرف کرد. با این وجود، تغییر رجحان غذایی حیوان در جریان اجرای چنین پروژههایی، موضوعی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
سازمانهای حقوق حیوانات بر این اصل تأکید میکنند که حیوانات نباید صرفا بهعنوان ابزار حل مشکلات انسانی به کار گرفته شوند. از این دیدگاه، آموزش کلاغ برای جمعکردن زبالهای که انسان تولید کرده، نوعی استفاده ابزاری از حیوان است؛ حتی اگر آسیب فیزیکی آشکاری به آنها وارد نشود. استفاده از کلاغ و احتمال بلعیده شدن ته سیگار و بروز مشکل در دستگاه گوارشی حیوان موضوعی است که آسیب فیزیکی آشکار برای این پرنده به همراه دارد و حتی در مطالعه موردی یک دانشگاه درباره پروژه شرکت استارتاپی آموزش کلاغها در سوئد، نویسندگان صراحتا اعلام میکنند که یکی از چالشهای اصلی، پیامدهای اخلاقی و اثرات بالقوه سلامتی بر کلاغها است.
