برگی از تاریخ؛ عکس‌های دیدنی عکاسان از نبرد خرمشهر...
شروع عکاسی جنگ عراق و ایران را باید در آثار عکاسان مطبوعاتی جست‌وجو کرد
هفت صبح، محبوبه کلانتری| 31 شهریور ۱۳۵۹، ارتش عراق حمله خود به ایران را از چند محور آغاز کرد و توانست طی ۶ روز، ۸۰ کیلومتر به داخل مرز ایران نفوذ کند. آنها با تصرف شهرهای بستان و سوسنگرد و ارتفاعات الله‌اکبر، پیشروی خود را در خاک ایران ادامه دادند و با قطع جاده آبادان ـ اهواز، خرمشهر و آبادان را محاصره کنند که با مقاومت ناهماهنگ و خودجوش مردم، خرمشهر درگیر یک نبرد خانه به خانه در کوچه‌ها‌ی این شهر شد.
این نیروها موفق شدند جلوی پیشروی ارتش عراق را بگیرند و عراق در همان مرحله اول جنگ، در رسیدن به اهداف خود ناکام ماند اما با ملحق شدن نیروهای تازه‌نفس لشکر۱۱ پیاده عراق به نیروهای محاصره‌کننده در روز دوم آبان پل خرمشهر مسدود شد و دیگر ورود و خروج به شهر میسر نبود. نهایتا خرمشهر عزیز در چهارم آبان پس از 34 روز درگیری و نبرد سقوط کرد.شهر خرمشهر به مدت ۵۷۶ روز در اشغال رژیم بعث عراق باقی ماند، تا آنکه در سوم خرداد ۱۳۶۱ در عملیات بیت‌المقدس به دست جوانان، رزمندگان و فرماندهان که بسیاری به شهادت رسیدند، آزاد شد.
نخل‌های بی سر و کودکی روی یک جعبه مهمات در یک مهر پارو می‌زند. خرمشهر جاسم غضبانپور
عکس جنگ و عکاسان جنگی
اکنون 46 سال از آن روز گذشته. در این سال‌ها، تلاش‌های بسیاری صورت گرفت و کتاب‌ها و فیلم‌های بسیاری نوشته و ساخته شد تا روایت آن روزها را ثبت و به نسل‌های بعدی انتقال دهند. در این میان نقش و جایگاه عکس جنگ و عکاسان جنگی در به تصویرکشیدن این وقایع بسیار مهم بوده و نباید ضرورت و اهمیت حضور آنان را در ثبت چنین وقایعی نادیده گرفت.
محبت یک رزمنده به کودک خرمشهری. عکس از آلفرد یعقوب‌زاده است
جنگ ایران و عراق؛ سرآغاز فصلی به نام عکاسی جنگی
تا پیش از شروع جنگ عراق علیه ایران، مفهومی مشخصی به نام «عکاسی جنگ» در ایران وجود نداشته و عکاسان ایرانی در سبک مستند و با دیدگاه‌های متفاوت فعالیت می‌کردند. از نظر صاحب‌نظران عکاسی جنگ، بین عکاسِ جنگ که به صورت خاص به موضوع جنگ می‌پردازد و دامنه فعالیتش جنگ‌های مختلف با پراکندگی جغرافیایی گوناگون است و کسی که از جنگ در یک نقطه جغرافیایی و تاریخی خاص عکاسی می‌کند، تفاوت بسیار است. بر این اساس، می‌توان عکاسان ایرانی را با توجه به نوع ورود و حوزه فعالیت، ویژگی آثار و نحوه ورود به عکاسی جنگ را در گروه دوم و در سه گروه عکاسان حرفه‌ای، مستقل و نظامی تقسیم‌بندی کرده‌اند.
پیانوی درهم شکسته شده در خانه‌ای در خرمشهر. عکاس‌مسعود زنده روح کرمانی
اولین عکاس جنگ ایران و عراق
اما شروع عکاسی جنگ عراق و ایران را باید در آثار عکاسان مطبوعاتی جست‌وجو کرد، نخستین گزارش‌های تصویری درست 50 روز پیش از آغاز رسمی جنگ، توسط عکاسانی چون بهرام محمدی‌فرد و عباس ملکی از نخستین تحرکات مرزی عراق تهیه شد. با این حال، عکاسی جنگ در ایران به صورت رسمی با عکس عباس فتحی (عکاس روزنامه کیهان)، از بمباران هوایی فرودگاه مهرآباد تهران همزمان با حمله سراسری عراق به ایران در ۳۱ شهریور ۱۳5۹ آغاز شد.
رسول ملاقلی‌پور. رزمندگان و نیرهای مقاومت مردمی در خرمشهر، 1359
حضور اولین عکاسان ایرانی جبهه و جنگ
پس از شروع جنگ، کسانی چون: بهمن جلالی، سعید صادقی و رسول ملاقلی‌پور که سابقه عکاسی مستند و مطبوعاتی داشتند، از نخستین عکاسانی بودند که خود را به مناطق مرزی، از جمله خرمشهر رساندند و فارغ از رعایت هرگونه اصول فنی و زیبایی‌شناسی مرسوم، با نگاهی احساسی به عکاسی از این مناطق می‌پرداختند.
آخرین درگیری‌ها برای بازپس‌گیری شهر خرمشهر توسط رزمندگان، سوم خرداد 1361. عکس: امیرعلی جوادیان.
پس از شکل‌گیری نخستین تجربه‌ها، عکاسی حرفه‌ای از جنگ به صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کرد که در ابتدا شامل حضور همه طیف‌های عکاسان، از جمله عکاسان مستقل، خبرگزاری‌های داخلی و خارجی، نهادهای نظامی بود. رضا و منوچهر دقتی، آلفرد یعقوب‌زاده، کاوه گلستان، کاوه کاظمی و فاطمه نواب صفوی و مریم کاظم‌زاده از این دست عکاسان بودند.
از مجموعه جنگ ایران و عراق - عکس: بهمن جلالی.
پس از آزادی خرمشهر، همانگونه که رویدادِ تاریخی وارد یک دوره طولانی و فرسایشی می‌شود، عکاسی جنگ نیز از یک فعالیت آرمانی و انگیزشی، به یک وظیفه تکراری تغییر ماهیت داد؛ به گونه‌ای که نه عکاس مهمی ظهور کرد و نه جریان مهمی در عکاسی جنگ شکل گرفت.
گمرک خرمشهر، 1361. عکس: سعید صادقی.
بهمن جلالی و آبادانی که می‌جنگد
در این میان عکاسان مستقل به دلیل اینکه از متن محیط فرهنگی اجتماعی آن روز ایران برآمده بودند، در انتقال مفاهیم موجود در جنگ بر مخاطبان عام در جامعه ایرانی تأثیرگذاری بیشتری داشتند. زنده‌یاد بهمن جلالی با سابقه حرفه‌ای درخشان، جز نخستین عکاسان مستقلی بود که به صورت جدی وارد عکاسی جنگ شد. جلالی حضور ادامه‌داری را در طول جنگ تجربه کرد و عکس‌های بسیاری از عملیات‌های گوناگون و شهرهایی مثل آبادان و خرمشهر ثبت کرد. نخستین تجربۀ چاپ کتاب نیز توسط بهمن جلالی در سال1360 با عنوان «آبادان که می‌جنگد» صورت گرفت. یا جاسم غضبانپور خرمشهری که با شروع حمله عراق به ایران عکاسی از جنگ را آغاز کرد و تا پایان جنگ به عنوان عکاس در جبهه‌ها فعالانه حاضر بود.
رزمنده و دوچرخه‌اش. منطقه فیلیه. عکاس شهید داریوش گودرزی نیا
در پایان و در روزی که یادآور نبرد خرمشهر است؛ فرصت را غنیمت می‌شماریم تا یاد و خاطره عکاسان جنگ را زنده نگاه داریم. به یاد آنان که هستند و آنان که دیگر از خرمشهر بازنگشتند و در میان ما نیستند. (با استناد به مقاله بررسی تاریخی عکاسی جنگ ایران در بازه زمانی (1367-1359) با تأکید بر عکاسان حرفه‌ای، مستقل و نظامی نوشته: سیدسعید میرمحمدی و فرهاد سلیمانی)
