اس-400 ‌‌کابوسی برای مهاجمان

روزنامه هفت صبح، علی غفوری| مصاحبه چند روز پیش وزیر دفاع ایران نشان داد که برنامه خرید سوخو-35 از روسیه جدی است اما احتمال خرید سامانه زمین به هوای اس-400 کم است.این درحالیست که در ماه گذشته رسانه‌های خارجی بارها از احتمال بالای خرید اس-400 از سوی ایران خبر داده بودند اما اس-400‌ چیست و چرا این میزان حساسیت درباره آن وجود دارد؟

واقعیت این است که سامانه‌های پدافندی روسیه (و پیش از آن اتحاد جماهیر شوروی) قدرتمندتر از بلوک غرب و کشورهای شاخص آن یعنی آمریکا، انگلستان، فرانسه و آلمان است. غرب در بخش هوایی تکیه خود را بر توان شکاری‌ها برای دفاع متمرکز کرده و روسیه (و شوروی سابق و متحدانش) ‌ روی پدافند زمین به هوا علیه مهاجمان متمرکز شده است.

ایران نیز پیش از انقلاب بیشتر ‌ روی دفاع هوایی «هواپایه» حساب می‌کرد و به همین دلیل به‌جز سامانه هاوک و تعداد محدودی سامانه برد متوسط «راپیر» سامانه‌های متنوعی نداشت و بالعکس 77 ، اف-14 و صدها فانتوم و تایگر با موشک‌های هوا به هوا مشت آهنین ارتش در برابر نیرو یا نیروهای هوایی دشمن بود. روس‌ها با ساخت و توسعه انواع موشک‌های سام و سپس سامانه‌های متعدد نظیر پنتسیر، بوک، اس-200 و تور ام-یک به مرور به برتری مناسبی در سامانه‌های زمین به هوا نسبت به غرب رسیدند.

در حالیکه غرب ‌ روی پاتریوت و سامانه‌های قدیمی زمین به هوا سرمایه‌گذاری اندکی کرده بود‌، روسیه در دهه 90 میلادی به سراغ اس-300 و در نهایت اس-400 رفت . سلاح‌هایی که واقعا خطری جدی بر‌سر راه جنگنده‌های مهاجم بودند.شاید به همین دلیل بود که ترکیه چند سال قبل به سراغ اس-400 رفت و حتی حاضر شد قید تولید مشترک اف-35 با آمریکا را بزند. اتفاقی که می تواند باز هم رخ دهد و کشورهای متمایل به غرب هم به همین سو حرکت کنند؛ به ویژه آنکه حمله موشکی و پهپادی به آرامکو در سپتامبر 2019 (شهریور 1398) نشان داد که سامانه پاتریوت اصلا جوابگوی حملات مدرن نیست.

ویژگی‌های اس-400
اس-300 و مدل پیشرفته‌تر آن با نام اس-400 نسلی از پدافندهای موشکی هستند که می‌توانند با اهداف در ارتفاع بالای 25 کیلومتر و از فاصله بیش از 300 کیلومتر درگیر شوند و به دلیل بهره‌مندی از موشک های متنوع‌، پوشش هوایی خوبی ایجاد می‌کنند.رادارهای قوی با کیفیت بالا و مقاوم در جنگ الکترونیک و دقت زیاد از دیگر ویژگی‌های سامانه‌های اس-300 و اس-300 پی‌ام‌یو 3 یا همان اس-400 است.

اس-400 طراحی شده توسط مرکز طراحی الماز، در ناتو با نام سام-21 شناخته می‌شود.این ضدهوایی قادر به تشخیص ۱۰۰ هدف به‌طور همزمان و درگیری با ۱۲ هدف از محدوده ۴۰۰ کیلومتری است. این هدف‌ها می‌توانند از جمله انواع هواگرد، ‌هواپیما، موشک‌های کروز و موشک‌های بالستیک باشند.اس-400 و اس-300 برای حملات گسترده و ترکیبی سلاحی خوب محسوب می‌شوند و به‌طور مثال یک گردان از آنها می‌تواند با چند اسکادران شکاری و ده‌ها موشک بالستیک همزمان درگیر شود .

اما شاید ضعف این سامانه نظیر سایر سامانه‌های مدرن غربی و شرقی ناتوانی در جنگ با پهپادهای کوچک ‌ یا موشک‌های ارزان باشد. موشک‌های گرانقیمت و محدود اس-300 و اس-400 نباید صرف زدن موشک‌های ارزان و پهپادهای چندهزار دلاری شود.شاید دلیل عدم کارآمدی مناسب سامانه‌های گران روس در جنگ اوکراین همین نکته باشد که جنگ اوکراین‌، نبرد بین سلاح‌های عجیب و ارزان دهه سوم قرن 21 با سلاح‌های گران و سنگین قرن بیستم است.

شاید اگر ارتش‌های غربی نیز با انبوهی از سلاح‌های ارزان و بی‌سرنشین مواجه می‌شدند کارچندانی از آنها ساخته نبود.ناتوانی آمریکا در مقابله با موشک‌های ایرانی و ناتوانی عربستان در جلوگیری از موشک‌باران‌های حوثی‌های یمن همگی شاهدی بر این مدعا هستند. همچنین یک گردان اس-۴۰۰ با داشتن قابلیت ۳ موشک مختلف، بسیار دوربرد (حدود 400 کیلومتر) ۴۰ان۶ ، دوربرد (250 کیلومتر) ۴۸ان۶ و موشک‌های با برد متوسط(120کیلومتر) ۹ام۹۶ تقریبا منطقه‌ای به وسعت کشوری مانند کویت را پوشش می‌دهد.

یک گردان اس-۴۰۰ از هشت سکوی پرتاب با ۳۲ موشک و یک پست فرماندهی سیار تشکیل شده‌ است. از اوایل دهه 90 میلادی با درخشش اس-300 ، روس‌ها کار ‌روی اس-400 که همان اس-300 پیشرفته است را آغاز کردند. اولین آزمایش‌ها ‌روی اس-400 در سال 1999میلادی آغاز شد و در سال 2001 اولین نمونه‌های آن تولید شد اما آغاز تولید انبوه این سلاح به سال 2004 باز می‌گردد پس از آنکه خدمه یک آتشبار اس-400 توانستند یک موشک بالستیک را با سرعت و ارتفاع بالا رهگیری کرده و منهدم کنند.3 سال بعد اولین گردان اس-400 رسما عملیاتی شد و دفاع از آسمان مسکو را برعهده گرفت.

ایران و اس-400
بدقولی روس‌ها در سال‌های 1387 تا 1394 در تحویل اس-300 به ایران سبب شد تا صنایع دفاعی کشور با بهره‌گیری از فناوری‌های داخلی و احتمالا خارجی دست به توسعه سامانه‌های داخلی نظیر سوم خرداد و باور 373 بزند.تا سال‌ها کمتر کسی توا‌نایی ایران در ساخت ضدهوایی‌های پیشرفته را باور می‌کرد تا آنکه تعداد کشف و رهگیری هواگردهای ناشناس توسط ایران افزایش یافت‌ و در خرداد 1398 ایران موفق به ساقط کردن یک هواپیمای 140 میلیون دلاری آر کیو 4 موسوم به گلوبال هاوک در ارتفاع 50هزار پا با استفاده از سامانه سوم خرداد شد.

جالب اینکه رادارهای ایرانی حرکت این هواگرد بدون سرنشین را از مبدا شناسایی کرده و حتی خدمه رادارها می‌دانستند در همان زمان یک هواپیمای گشت دریایی پی 8 با 9 سرنشین اندکی با فاصله با پدافند ایرانی قرار دارد.پس از آن بود که ناظران قدرت باور 373 را نیز جدی‌تر گرفتند.ایران همچنین اخیرا از موشک ارتقاءیافته سامانه پدافندی باور 373 با نام صیاد 4B رونمایی کرد. با این رونمایی و به‌روزرسانی انجام شده در سامانه باور 373، برد این سامانه به فراتر از 300 کیلومتر افزایش پیدا کرد. مسئولان وزارت دفاع معتقدند برد باور 373 در حدود اس-400 است.

گزارش‌های رسمی حاکیست که رادار بهینه‌شده سامانه باور 373 قادر است ۳۰۰ هدف را به‌طور همزمان در فاصله بیش از ۴۵۰ کیلومتری کشف و از میان آنها 100 هدف با اولویت بیشتر را برای درگیری اولویت‌بندی کند. برد رادار رهگیری این سامانه نیز به بیش از 400 کیلومتر افزایش یافته است. هر هنگ این سامانه قادر است تا با 36 هدف به‌طور همزمان درگیر شود. ارتفاع درگیری این سامانه نیز به عدد 32 کیلومتر افزایش پیدا کرده است.

سامانه باور 373 در حال حاضر از موشک‌های صیاد 4 و 4B استفاده می‌کند. برد درگیری این موشک‌ها به ترتیب 200 و 300 کیلومتر اعلام شده است. البته این اعداد به‌طور تقریبی اعلام شده و می‌تواند بنابر موقعیت شلیک‌، بردهای مختلفی را داشته باشد.هم اس-400 و هم سامانه باور 373 می‌توانند با موشک‌های کروز‌، پهپادها، موشک‌های بالستیک و هواپیماهای شکاری درگیر شوند و سازندگان آنها مدعی هستند که موشک‌های این دو سامانه می‌تواند حتی هواپیماهای پنهانکار نسل پنجم را شکار کند.

چیزی که لازم است در میدان نبرد ثابت شود.البته مطالعات کارشناسان نشان می‌دهد که حتی هواپیماهای استیلت نیز کاملا مخفی از چشم رادار نیستند و بسته به فاصله از رادار و سمت، سرعت و ارتفاع ممکن است پدافندها را غافلگیر کنند یا آنکه به دام افتند.هواپیماهای رادارگریزی نظیر اف-117 پیش از این اسیر پدافندهای قدیمی‌تر از باور 373 یا اس-400 شدند.به هر تقدیر ایران به دلیل آنکه از رادارهای بومی قوی و سامانه‌های قوی موشکی ساخت داخل برخوردار است، به‌نظر می‌رسد چندان ضرورتی به خرید اس-400 نمی‌بیند و خرید سوخو-35 را ترجیح می‌دهد.

البته شکی نیست که اس-400 می‌تواند برای ایران موثر باشد و فشردگی پدافند را افزایش دهد اما از طرفی این سامانه‌ها گران‌تر از سامانه‌های ساخت داخل بوده و هزینه‌های جانبی نظیر قطعه و آموزش پرسنل را هم به بخش دفاعی تحمیل می‌کند.از طرف دیگر هر نوع خریدی در این سطح معمولا توقعی مشابه در کشور فروشنده ایجاد می‌کند که تنها به پرداخت‌های مالی ختم نمی‌شود.همکاری نظامی نظیر فروش پهپاد یا موشک ممکن است بخشی از این تبادل تجهیزات باشد.