موبایل و تبلت چه اثری بر روان کودک دارند؟ راهنمای مدیریت زمان صفحهنمایش
مطالعه جدید فنلاندی نگاه جالبی به رابطه میان صفحهنمایش و رشد شناختی کودکان ارائه میدهد، اما نباید از آن نتیجه گرفت که هرچه کودک بیشتر با موبایل و تبلت کار کند، ذهن قویتری خواهد داشت.
در سالهای اخیر، نگرانی درباره تأثیر موبایل، تبلت و سایر نمایشگرها بر سلامت کودکان و نوجوانان افزایش یافته است. بسیاری از والدین تصور میکنند هرچه کودک زمان بیشتری را مقابل صفحهنمایش بگذراند، احتمال آسیب به تمرکز و تواناییهای ذهنی او نیز بیشتر میشود. با این حال، یک مطالعه جدید از فنلاند نشان میدهد که رابطه میان زمان استفاده از صفحهنمایش و عملکرد شناختی ممکن است پیچیدهتر از این تصور ساده باشد.
پژوهشگران دانشگاه ییواسکیلا در یک مطالعه طولی، الگوهای فعالیت بدنی، کمتحرکی و استفاده از صفحهنمایش را در دوران رشد کودکان بررسی کردند و سپس عملکرد شناختی آنها را در نوجوانی مورد ارزیابی قرار دادند. نتایج نشان داد نوجوانانی که در سالهای رشد خود زمان بیشتری را صرف فعالیتهای مبتنی بر صفحهنمایش کرده بودند، در برخی آزمونهای شناختی عملکرد بهتری داشتند.
البته این یافته به معنای آن نیست که استفاده نامحدود از موبایل و تبلت برای کودکان مفید است یا نگرانیهای مربوط به صفحهنمایش بیاساس هستند. نکته مهمتر این است که نوع استفاده از صفحهنمایش و محتوایی که کودک دنبال میکند، میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
مطالعه فنلاندی چگونه انجام شد؟
این پژوهش حاصل یک دوره پیگیری طولانیمدت بود که در آن ۱۲۴ دختر و ۱۳۶ پسر مورد بررسی قرار گرفتند. میانگین سن شرکتکنندگان در زمان ارزیابی نهایی حدود ۱۵.۵ سال بود.
محققان از سالهای ابتدایی زندگی، میزان فعالیت بدنی، رفتارهای کمتحرک و زمان استفاده از صفحهنمایش را بررسی کردند. در ادامه نیز تواناییهای شناختی نوجوانان، از جمله مهارتهای مرتبط با یادگیری، توجه و حافظه کاری مورد ارزیابی قرار گرفت.
هدف پژوهشگران این بود که ببینند آیا میان سبک زندگی کودکان در سالهای رشد و عملکرد شناختی آنها در دوران نوجوانی ارتباطی وجود دارد یا خیر.
آیا استفاده بیشتر از صفحهنمایش واقعاً باعث تقویت مغز میشود؟
این مهمترین نکتهای است که باید درباره نتایج مطالعه در نظر داشت.
پژوهشگران یک ارتباط آماری میان زمان استفاده از صفحهنمایش و برخی شاخصهای عملکرد شناختی مشاهده کردند؛ اما این موضوع بهتنهایی ثابت نمیکند که موبایل یا تبلت باعث بهتر شدن تواناییهای ذهنی کودکان شده است.
ممکن است عوامل دیگری نیز در این رابطه نقش داشته باشند. برای مثال، نوع محتوایی که کودک مشاهده میکند، شرایط خانوادگی، وضعیت آموزشی، فعالیتهای روزانه و حتی نحوه استفاده از فناوری میتوانند بر نتایج تأثیر بگذارند.
بنابراین نمیتوان از این مطالعه نتیجه گرفت که افزایش زمان استفاده از موبایل یا تبلت راهی برای تقویت تواناییهای شناختی کودکان است.
کیفیت استفاده از صفحهنمایش مهمتر از صرفاً شمردن ساعتهاست
یکی از نکات جالب مطرحشده در این پژوهش، توجه به نوع فعالیتی است که کودک هنگام استفاده از صفحهنمایش انجام میدهد.
تماشای منفعلانه و طولانیمدت ویدئو با انجام یک بازی فکری، حل مسئله، یادگیری زبان یا استفاده از یک برنامه آموزشی تعاملی یکسان نیست.
برخی فعالیتهای دیجیتال میتوانند کودک را به فکر کردن، تصمیمگیری، حل مسئله و خلاقیت وادار کنند. بنابراین هنگام مدیریت استفاده از فناوری، والدین بهتر است علاوه بر توجه به مدت زمان، به این سؤال نیز توجه کنند که:
کودک با موبایل یا تبلت دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
این نگاه میتواند به جای ممنوعیت کامل فناوری، به استفاده هدفمندتر از آن کمک کند.
نقش فعالیت بدنی در عملکرد شناختی
نتایج مطالعه فقط به صفحهنمایش محدود نبود. پژوهشگران ارتباط میان فعالیت بدنی دوران کودکی و عملکرد شناختی در نوجوانی را نیز بررسی کردند.
در این بخش، تفاوتهایی میان دختران و پسران مشاهده شد. برای مثال، دخترانی که در دوران کودکی فعالیت بدنی سبکتری داشتند، در نوجوانی عملکرد بهتری در برخی شاخصهای حافظه کاری نشان دادند. در پسران نیز فعالیتهای بدنی هدایتشده و سازمانیافته مانند ورزشهای گروهی با برخی نتایج شناختی ارتباط داشت.
با این حال، این یافتهها نیز باید با احتیاط تفسیر شوند و به معنای آن نیستند که یک نوع فعالیت بدنی برای همه کودکان بهترین گزینه است.
یک نکته مهم: این نتایج به معنی بیضرر بودن موبایل نیست
گاهی انتشار نتایج یک مطالعه باعث میشود این تصور شکل بگیرد که «موبایل برای کودکان مفید است». چنین برداشتی از این پژوهش درست نیست.
استفاده از صفحهنمایش میتواند جنبههای مختلفی داشته باشد و پیامدهای آن به عواملی مانند سن کودک، محتوای مورد استفاده، زمان استفاده، زمان روز و فعالیتهایی که جایگزین میشوند بستگی دارد.
برای مثال، اگر استفاده از تبلت باعث شود کودک زمان کافی برای خواب، بازی، فعالیت بدنی، ارتباط با خانواده، تعامل اجتماعی یا انجام تکالیف نداشته باشد، صرفاً مفید بودن یک محتوای آموزشی نمیتواند این کمبودها را جبران کند.
بنابراین هدف اصلی نباید حذف کامل فناوری باشد؛ بلکه باید به دنبال تعادل میان فعالیتهای دیجیتال و سایر نیازهای رشدی کودک بود.
چطور زمان استفاده از موبایل و تبلت را مدیریت کنیم؟
والدین میتوانند به جای تعیین یک قانون ساده مانند «موبایل ممنوع»، مجموعهای از قوانین مشخص و قابل اجرا داشته باشند.
۱. محتوای مناسب انتخاب کنید
برنامهها و بازیهایی را انتخاب کنید که متناسب با سن کودک باشند و او را به یادگیری، خلاقیت، حل مسئله یا تعامل تشویق کنند.
۲. زمان صفحهنمایش را با فعالیتهای دیگر متعادل کنید
در برنامه روزانه کودک زمانی برای بازی، تحرک، خواب کافی، مطالعه، ارتباط خانوادگی و فعالیتهای غیر دیجیتال در نظر بگیرید.
۳. هنگام غذا خوردن موبایل را کنار بگذارید
وعدههای غذایی میتوانند فرصتی برای گفتوگو و ارتباط خانوادگی باشند. بهتر است موبایل و تبلت در این زمانها کنار گذاشته شوند.
۴. قبل از خواب استفاده از نمایشگر را محدود کنید
داشتن یک برنامه منظم برای خواب اهمیت زیادی دارد. بهتر است کودک زمان کافی برای آرام شدن و آماده شدن برای خواب داشته باشد و استفاده از دستگاههای دیجیتال به ساعات پایانی شب کشیده نشود.
۵. والدین هم الگوی مناسبی باشند
کودکان فقط به قوانینی که برایشان تعیین میشود توجه نمیکنند؛ رفتار والدین را نیز میبینند. اگر والدین دائماً مشغول تلفن همراه باشند، انتظار رعایت محدودیت از کودک دشوارتر خواهد بود.
۶. زمان استفاده را به فعالیتی مشترک تبدیل کنید
گاهی میتوان در کنار کودک یک برنامه آموزشی یا بازی مناسب را دنبال کرد و درباره محتوای آن با او صحبت کرد. این کار باعث میشود استفاده از فناوری از یک فعالیت کاملاً منفعل به تجربهای تعاملیتر تبدیل شود.
آیا باید زمان صفحهنمایش را کاملاً حذف کنیم؟
در بیشتر خانوادهها، حذف کامل فناوری نه ضروری است و نه همیشه عملی. موبایل، تبلت و رایانه بخشی از زندگی آموزشی و اجتماعی کودکان و نوجوانان شدهاند.
راهکار منطقیتر، مدیریت آگاهانه استفاده از فناوری است. یعنی والدین مشخص کنند کودک چه محتوایی میبیند، چه زمانی از دستگاه استفاده میکند و این استفاده چه تأثیری بر خواب، تحرک، درس، روابط خانوادگی و فعالیتهای روزمره او دارد.
محدودیتهای این پژوهش چیست؟
با وجود جذاب بودن نتایج، نباید آنها را به عنوان اثبات رابطه علت و معلولی در نظر گرفت. پژوهشگران نیز تأکید کردهاند که یافتهها بر اساس همبستگیهای آماری به دست آمدهاند.
به عبارت دیگر، نمیتوان با قطعیت گفت استفاده بیشتر از صفحهنمایش موجب افزایش عملکرد شناختی شده است. برای درک دقیقتر این رابطه، به پژوهشهای مداخلهای و مطالعات بیشتری نیاز است.
همچنین لازم است نقش عواملی مانند نوع محتوای دیجیتال، شدت فعالیت بدنی، شرایط خانوادگی و تفاوتهای فردی کودکان در تحقیقات آینده با جزئیات بیشتری بررسی شود.
جمعبندی
پیام مهم پژوهش این است که رابطه فناوری با رشد شناختی ساده و یکطرفه نیست و کیفیت فعالیت دیجیتال میتواند در کنار مدت زمان استفاده اهمیت داشته باشد.
بنابراین به جای ترس از فناوری یا ممنوعیت کامل آن، بهتر است والدین به دنبال ایجاد تعادل باشند؛ یعنی کودک در کنار استفاده مناسب از موبایل و تبلت، فرصت کافی برای تحرک، خواب، بازی، یادگیری، ارتباط با دیگران و فعالیتهای خارج از فضای دیجیتال داشته باشد. این رویکرد میتواند به شکلگیری عادتهای سالمتر و استفاده مسئولانهتر از فناوری کمک کند.
