هفت صبح، مریم قاسمی| شاید تصور کنید آبله مرغان، آن بیماری خارشی و بیآزار دوران کودکی، سالها پیش با یک لیوان شربت خنک و چند روز استراحت برای همیشه از زندگی شما رخت بربسته، اما حقیقت تلخ به استناد تحقیقات کارشناسان این است که ویروس «واریسلا زوستر» هرگز ترکمان نکرده است؛ او فقط خاموش شده، در گوشه تاریک سلولهای عصبی نزدیک نخاع پنهان شده و سالها منتظر یک لحظه ضعف، یک روز خستگی مفرط یا یک شب بیخوابی عمیق نشسته است تا دوباره قد علم کند. این بار اما نه به شکل جوشهای خفیف کودکی، بلکه با طوفانی از درد سوزشی، تاولهای دردناک در سطح بدن و عوارضی که میتواند ماهها و حتی سالها کیفیت زندگی هر کس را تحتالشعاع قرار دهد. در این گزارش، از دلایل افزایش ناگهانی موارد ابتلا به زونا در میان بزرگسالان در ماههای اخیر میگوییم، مخاطرات پنهان این بیماری را زیر ذرهبین میبریم، از تجربه تلخ شهروندان میشنویم و به شما میگوییم که چگونه میتوانید از این شوک دوران بزرگسالی در امان بمانید.
چرا زونا این روزها سر و صدای بیشتری به پا کرده است؟
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، زونا یا «هرپس زوستر» عفونت ویروسی است که در اثر فعال شدن مجدد ویروس «واریسلا زوستر»، همان ویروسی که باعث آبله مرغان میشود، به وجود میآید. این بیماری در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما شیوع آن در افراد بالای پنجاه سال به طور چشمگیری افزایش مییابد. با این حال، آنچه در ماههای اخیر توجه پزشکان و کارشناسان حوزه سلامت را به خود جلب کرده، افزایش موارد ابتلا در میان بزرگسالان جوانتر و میانسال است؛ افرادی که شاید تصور میکردند سالها از آن آبله مرغان کودکی فاصله گرفتهاند و حالا با نشانههایی چون درد شدید و سوزش در سطح بدن، خارش و سپس تاولهای دردناک و وحشتناک روبهرو میشوند.
اما چرا این ویروس خفته ناگهان بیدار میشود؟ دکتر سید حسین حسینی، متخصص بیماریهای عفونی پاسخ را در تضعیف سیستم ایمنی عنوان میکنند؛ عواملی مثل استرسهای روزمره، فشارهای روانی، بیماریهای زمینهای، مصرف برخی داروهای تضعیفکننده ایمنی و البته افزایش سن، همگی میتوانند زنگ خطر را برای فعال شدن مجدد این ویروس به صدا درآورند. در واقع برخلاف باور عمومی، هر فردی که سابقه ابتلا به آبله مرغان را داشته باشد، در معرض خطر ابتلا به زونا قرار دارد، هرچند همه آنها به این بیماری مبتلا نمیشوند. بر اساس تخمینها، حدود سی و سه درصد از افراد در مقطعی از زندگی خود به زونا مبتلا میشوند و شیوع جهانی آن سالانه بین سه تا پنج مورد در هر هزار نفر تخمین زده میشود.
تاریخچه زونا؛ از درمان دوران باستان تا واکسنهای امروزی
شناخت بشر از بیماری زونا به قرنها پیش بازمیگردد. اوایل پزشکان یونان باستان و روم باستان، این بیماری را با بثورات پوستی دردناک و تاولهای نوارمانند که در سمتی از بدن ظاهر میشد، میشناختند. اما تا قرن نوزدهم میلادی، بسیاری تصور میکردند زونا و آبله مرغان دو بیماری کاملا مجزا هستند. در سال ۱۸۸۸ میلادی، دانشمندان توانستند ثابت کنند که هر دو بیماری ناشی از یک عامل عفونی واحد هستند و نقطه عطف بزرگ در سال ۱۹۵۳ رقم خورد، زمانی که پزشکان برای اولین بار موفق به جداسازی ویروس واریسلا زوستر شدند و معمای دیرینه این بیماری برای همیشه حل شد. در ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای جهان، زونا سالها به عنوان یک بیماری نادر و عمدتا مربوط به سالمندان شناخته میشد، اما تغییر سبک زندگی، افزایش فشارهای روانی و کاهش امید به زندگی، این بیماری را به یکی از چالشهای جدی حوزه سلامت عمومی تبدیل کرده است.
زونا چیست و چطور از آبله مرغان به زونا تبدیل میشود؟
زونا یک عفونت ویروسی است که معمولاً با بروز ضایعات پوستی دردناک و تاولدار در یک سمت بدن شناخته میشود. وقتی ویروس واریسلا زوستر برای اولین بار وارد بدن میشود، باعث بروز آبله مرغان میگردد. پس از بهبودی، این ویروس به سیستم عصبی نفوذ میکند و در سلولهای عصبی نزدیک نخاع و مغز به حالت غیرفعال باقی میماند. این ویروس ممکن است سالها و حتی دههها در همین حالت خاموش بماند، اما هر عاملی که سیستم ایمنی را تضعیف کند، میتواند باعث فعال شدن مجدد آن شود.
زونا در ایران؛ آمار، چالشها و چشمانداز
هرچند آمار دقیقی از میزان شیوع زونا در ایران به صورت رسمی منتشر نشده، اما بر اساس گزارشهای غیررسمی و مشاهدات پزشکان، تعداد موارد ابتلا به این بیماری در سالهای اخیر روند صعودی داشته است. بر این اساس حدود بیست درصد از مبتلایان به زونا در ایران را سالمندان بالای پنجاه سال تشکیل میدهند. این آمار نشان میدهد که هشتاد درصد مبتلایان در کشورمان، افراد زیر پنجاه سال هستند؛ یعنی همان گروه سنی که در سالهای اخیر با افزایش فشارهای روانی، جنگ، استرسهای شغلی و تغییر سبک زندگی مواجه بودهاند
تفاوت آبله مرغان و زونا در چیست؟
دکتر حسینی، متخصص بیماریهای عفونی توضیح میدهد:«آبله مرغان عفونت اولیه ناشی از ویروس واریسلا زوستر است، در حالی که زونا فعال شدن مجدد همان ویروس در مراحل بعدی زندگی محسوب میشود. تفاوت دیگر در نحوه بروز علائم است؛ آثار آبله مرغان در تمام بدن پخش میشود، اما آثار زونا معمولاً به صورت نوار یا نوارهایی در یک سمت بدن و در مسیر یک عصب خاص ظاهر میشود. همچنین درد زونا بسیار شدیدتر از خارش آبله مرغان است و اغلب به صورت درد سوزشی، تیرکشنده یا ضرباندار توصیف میشود.»
علائم هشداردهنده
اولین علامت زونا اغلب با درد مبهم، سوزش یا سوزنسوزنشدن در ناحیهای خاص از بدن است. این درد ممکن است چند روز یا حتی چند هفته قبل از ظاهر شدن بثورات پوستی شروع شود. پس از آن، بثورات قرمز رنگی ظاهر میشوند که به سرعت به تاولهای کوچک پر از مایع تبدیل میشوند. این تاولها معمولا در عرض یک هفته تا ده روز خشک شده و پوسته میبندند. اما برخی افراد ممکن است علائم دیگری مانند تب، سردرد، لرز و خستگی را نیز تجربه کنند. نکته بسیار مهم این است که اگر بثورات زونا در نزدیکی چشم ظاهر شوند، وضعیت اورژانسی محسوب میشود و باید فورا به پزشک مراجعه کرد. همچنین اگر زونا در ناحیه گوش بروز کند، میتواند باعث مشکلات شنوایی یا تعادل فرد شود.
مخاطرات جدی؛ درد فراتر از تاولها
اگرچه بسیاری از موارد زونا در عرض دو تا چهار هفته بهبود مییابند، اما این بیماری میتواند عوارض جدی و گاهی ناتوانکنندهای به همراه داشته باشد. مهمترین و شایعترین عارضه زونا، نورالژی پس از «هرپس» یا درد عصبی مداوم است که حتی پس از بهبود کامل بثورات پوستی، همچنان ادامه مییابد. این درد میتواند ماهها یا حتی سالها طول بکشد و به عنوان یک درد سوزشی، تیز یا عمیق توصیف میشود. در برخی موارد، این درد آنقدر شدید است که کیفیت زندگی فرد را به شدت مختل میکند. از دیگر عوارض زونا میتوان به مننژیت، فلج عصب صورتی، التهاب قرنیه و در موارد نادر، فلج عضلات تنفسی اشاره کرد.افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، مانند مبتلایان به HIV، بیماران سرطانی یا افرادی که داروهای سرکوبکننده ایمنی مصرف میکنند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به عوارض شدید زونا هستند.
روایت شهروندان؛ صدای درد و تجربه تلخ
داود، چهل و هفت ساله وکارمند در گفتوگو با «هفتصبح» تعریف میکند:« فکر میکردم زونا مال پدربزرگها و مادربزرگهاست. تا اینکه روزی، درد عجیبی در پهلوی چپم حس کردم، مثل اینکه یکی با سوزن داغ به بدنم میزند. چند روز بعد تاولها بد شکل درآمدند. از شدت درد و ناراحتی شبها نمیتوانستم بخوابم، هر حرکت کوچکی درد را چند برابر میکرد. دکترم گفت استرس کاری و کمخوابی باعث ضعیف شدن سیستم ایمنیام شده. سه هفته داروی ضدویروسی مصرف کردم، اما هنوز هم درد سوزشی رو حس میکنم.»
متین سی و هشت ساله هم که معلم است، میگوید:«اول زونا روی صورتم گرفتم، نزدیک چشم چپم. ترسناکترین روزهای زندگیم بود. پزشک معالجم گفت اگر یک روز دیرتر میآمدی، ممکن بود بیناییات رو از دست بدهی. هنوز هم از آن روزها کابوس میبینم. به همه دوستام میگویم اگر هرگونه درد یا سوزش غیرعادی در صورت یا اطراف چشم داشتید، بدون معطلی به پزشک مراجعه کنید.»
محمد، شصت و پنج ساله هم تجربه تلخی از ابتلا به زونا دارد.
وی که حالا دوران بازنشستگی را پشت سر میگذارد، میگوید: «من شش ماهه از زونا رها شدم، ولی دردش هنوز با منه. دکتر میگه نورالژی پس از زونا گرفتم. هر شب با درد و سوزش از خواب بیدار میشوم. کاش قبل از این قضیه واکسن زونا رو تزریق کرده بودم. راستش اصلاً نمیدونستم چنین واکسنی وجود دارد.» این روایتها تنها گوشهای از هزاران تجربه تلخ افرادی است که زونا را دستکم گرفتهاند. بسیاری از بیماران به دلیل ناآگاهی از علائم اولیه، دیر به پزشک مراجعه میکنند و همین تاخیر، خطر بروز عوارض را چندین برابر افزایش میدهد.
نقش استعداد ژنتیکی در ویروس خفته
دکتر سید حسین حسینی، متخصص ژنتیک و پژوهشگر حوزه ایمونوژنتیک، در گفتوگو با «هفت صبح» با اشاره به اینکه ویروس واریسلا زوستر که پس از ابتلا به آبله مرغان برای همیشه در سلولهای عصبی باقی میماند، تاکید میکند که فعالسازی مجدد آن تنها به عواملی مانند استرس و افزایش سن محدود نمیشود، بلکه ژنتیک هر فرد، نقش تعیینکنندهای در این فرآیند دارد و میتوانند باعث بروز دوباره این بیماری در قالب زونا شوند.
به گفته حسینی، تنوع ژنتیکی در جمعیتها باعث میشود برخی افراد دارای جهشهایی در ژنهای مرتبط با پاسخ ایمنی سلولی باشند. این جهشها باعث ناتوانی سلولهای کشنده طبیعی و لنفوسیتهای تی در شناسایی به موقع ویروس میشوند. او میگوید:«مطالعات نشان داده که برخی وضعیتهای سیستم آنتیژن لکوسیتی انسانی (آنتی ژنهای لکوسیت انسانی پروتئینهایی هستند که به سیستم ایمنی کمک میکنند بین سلولهای «خود» و «غیر خود» تمایز قائل شوند)، خطر ابتلا به زونا را به طور قابل توجهی افزایش میدهند. بنابراین اگر سابقه خانوادگی زونا دارید، احتمالا این استعداد ژنتیکی را به ارث بردهاید و باید بیشتر مراقب باشید.»
این متخصص ژنتیک، افزایش سن را عامل و شامل تغییراتی میداند که بر فعالیت و بیان ژن تاثیر میگذارند و با خاموش و روشن شدن این ژنها، کیفیت ایمنی را کاهش میدهد. او به نقش ژنهای تولیدکننده اینترفرون اشاره میکند و میافزاید:«کسانی که توانایی کمتری در تولید اینترفرون دارند، به دلیل تغییرات ژنتیکی، آسیب پذیرتر هستند.»
دکتر حسینی درباره آینده تشخیص و درمان زونا، ابراز امیدواری میکند که با آزمایشهای ژنتیکی بتوان افراد پرخطر را پیش از فعالسازی ویروس شناسایی کرد.
کند:«تقویت سیستم ایمنی با تغذیه مناسب، ورزش، مدیریت استرس و خواب کافی، اولین گام است. افراد با سابقه خانوادگی، حتما با مشورت پزشک واکسن زونا را تزریق کنند. در صورت بروز هرگونه درد یا سوزش در یک سمت بدن، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید تا درمان ضدویروسی در ۷۲ ساعت اول آغاز شود. آگاهی عمومی از ارتباط ژنتیک و زونا، میتواند به تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عوارض جدی کمک کند.»
