روزنامه هفت صبح، مهلا جوادپور| حالا که زلزله بزرگ 7.8 ریشتری ترکیه اتفاق افتاده، بیش از 30 هزار نفر تلفات داده و کار از کار گذشته، یک پژوهش مربوط به سال 2021 درباره فاجعهای قابل پیشبینی، مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش که توسط یک محقق ژئوفیزیک ایرانی به نام محمدرضا جمال ریحانی و 5 کارشناس و استاد ترکیهای و آلمانی انجام شده، به تاثیر سیاست سدسازی بیش از حد دولت اردوغان بر روی شدت زمین لرزه میپردازد. با این حال رسانهها و مقامات ترکیه به نتایج این تحقیق توجهی نکردند و این شد که زلزله ترکیه از آنچه که بود، مخربتر شد.
محمدرضا جمال ریحانی، پژوهشگری 34 ساله است که در حیطه تخصصی تحقیقاتی زلزلهشناسی فعالیت میکند. سال 1380 در دانشگاه تبریز، کارشناسی فیزیک را شروع میکند. پس از آن در دانشگاه علوم پایه زنجان کارشناسی ارشد ژئوفیزیک و زلزله شناسی میخواند. بعد از گرفتن مدرک خود، در دانشگاه تهران دکترای فلسفه میخواند و همین چند ماه پیش موفق به گرفتن مدرک دکترای خود میشود.
در همین بین، آنطور که در پروفایل لینکدین جمال ریحانی نوشته شده، در مرکز تحقیقاتی علوم زمین آلمان شروع به فعالیت میکند. این زلزلهشناس بعد از اتمام مقطع کارشناسی خود به مدت یکسال در کمپانی «خدمات جهانی ژئوفیزیک» فعالیت میکند. این شرکت دادههای لرزهای زمین را جمعآوری میکند و خدماتی تخصصی در این زمینه ارائه میدهد. جمال ریحانی همچنین بیش از 6سال در انجمن ژئوفیزیک ایران فعالیت داشته است. او در حال حاضر در شهر پاتسدم آلمان ساکن است و در مرکز تحقیقاتی علوم زمین آلمان و موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران فعالیت دارد.
لرزش روستای خلیلی در اثر استخراج گاز
محمدرضا جمال ریحانی تا به حال چند مقاله درباره زلزلههای مختلف ایران از جمله سرپل ذهاب (1397)، تهران (1399) و روستای خلیلی در استان فارس (1398) نوشته است و حالا بررسی علمی او و همکارانش درباره رابطه مستقیم سطح آب سد آتاتورک در ترکیه و نرخ لرزهخیزی دیده شده است. مقاله مربوط به زلزله روستای خلیلی که با همکاری 9 کارشناس دیگر نوشته شده به وقوع زلزله بر اثر فعالیتهای انسانی میپردازد.
این زمین لرزه در یکی از فعالترین کمربندهای کوهستانی جهان از نظر لرزهنگاری اتفاق افتاده بود که از قضا میدان گازی «شانول» هم در همان منطقه واقع شده. در این مقاله اشاره شده که زلزله روستای خلیلی باعث این نگرانی و گمانهزنی شده بود که زمین لرزهها بر اثر استخراج گاز طبیعی در آن منطقه اتفاق افتاده باشد.
این گروه تحقیقاتی با اندازهگیری و لرزهشناسی ماهوارهای به این نتیجه میرسند که این زمین لرزه بر اثر فعالیتهای انسانی، که به احتمال زیاد مربوط به عملیات استخراج گاز است، اتفاق افتاده. همچنین در این مقاله پیشنهاد شده است که «بهرهبرداری از مخازن در ایران باید با مطالعات ارزیابی ریسک و همراه با اجرای پایش اختصاصی و پیچیده انجام شود که امکان تشخیص زودهنگام لرزهخیزی و ردیابی دقیقتر را فراهم میکند.»
تقصیرات سد آتاتورک
در حال حاضر حدود 860 سد فعال در ترکیه وجود دارد و احتمال میرود که تعداد آنها بیشتر هم بشود. اکثر این سدها در جنوب شرقی ترکیه واقع شدهاند چرا که در سال 1977 پروژهای در جنوب شرقی اناتولیا استارت خورده بود. امروزه سد آتاتورک پنجمین سد بزرگ روی زمین از نظر ظرفیت ذخیره آب و یکی از بزرگترین سدها از نظر تولید برق است. همچنین بزرگترین سد سنگی-رُسی در ترکیه است که 169 متر ارتفاع دارد. ساخت این سد در سال 1983 آغاز، در سال 1990 آبگیری شد و در سال 1992 به بهرهبرداری رسید.
در شروع این مقاله آورده شده که لرزهخیزی ناشی از مخازن سدها در طول ساختوساز، آبگیری و پر شدن آن چرخهای تکراری و قابل مشاهده در سرتاسر جهان بوده است. بعد به ترکیه اشاره کرده که تعداد سدهای آن در دهه گذشته به طور چشمگیری زیاد شده است و یک نمونه از آن سد آتاتورک، بزرگترین سد ترکیه است که 48.7 میلیارد متر مکعب ظرفیت آب دارد. در ادامه تاکید شده که اگرچه پس از راهاندازی سدها، شبکه مانیتورینگ بهتر شد، اما با توجه به زمینلرزههای بزرگی که در منطقه اتفاق افتاده به نظر میرسد نرخ لرزهخیزی محلی به طور قابل توجهی بعد از پر شدن مخزن سدها افزایش یافته است.
گواه اینکه در چند سال اخیر، دو زمینلرزه مخرب به بزرگی 5.5 و 5.1 مگاوات به ترتیب در سالهای 2017 و 2018 در شهر سامسات در نزدیکی مخزن آتاتورک رخ داده است. در این پژوهش، تکامل مکانی ـ زمانی لرزهخیزی و ویژگیهای منبع آن را در رابطه با تغییرات زمانی سطح آب و تنشهای ناشی از بارگذاری سطحی و انتشار فشار منفذی مورد بررسی قرار گرفته است. محققان با این بررسیها متوجه شدند که سطح آب و نرخلرزهخیزی با یکدیگر رابطه مستقیم دارند که به زبان ساده اینطور توضیح داده میشود:
پر کردن آب سد، یک نیروی گرانشی به روی گسلهای اطراف سد آتاتورک تحمیل میکند، در نتیجه هر چه سطح آب در این سد بیشتر شود فشار روی گسلهای آن منطقه هم بیشتر خواهد شد. از طرفی دیگر، در ادامه این پژوهش آمده که تنش کلی در این ناحیه در طول سالها به خاطر انتشار فشار منفذی بیشتر شده که زمین لرزههای تشدید شده سالهای اخیر را هم توضیح میدهد.
از شروع قرن گذشته زمین لرزههای زیادی مرتبط با فعالیتهای انسانی گزارش شده و تعداد موارد زلزله به دلیل گسترش عملیاتهای بشری مانند تولید گاز و نفت، تزریق فاضلاب، استخراج معادن، عملیات زمینگرمایی، انسداد مسیر آب و … بیشتر شده است. برای نمونه میتوان به زلزلههایی در اوکلاهما، ایتالیا، اسپانیا، کره جنوبی و … اشاره کرد.
در بخش نتیجهگیری این پژوهش علمی نوشته شده که 2 زمینلرزه مخرب قبلی که با بزرگی 5.5 و 5.1 مگاواتی در سالهای 2017 و 2018 در مجاورت مخزن سد آتاتورک رخ داد، این سؤال را ایجاد کرد که آیا زلزلهها با تحریک عملیات بارگیری آب ایجاد شدهاند؟ بررسیها ثابت کرد که نرخ لرزهخیزی محلی بعد از ساخت این سد و آبگیری آن، به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
تجزیه و تحلیل این پژوهش شواهد مستحکمی دارد که نشان میدهد زمین لرزههای رخ داده تا قبل از زلزلههای مهیب هفته گذشته ترکیه، به وسیله انسداد به وجود آمده در مخزن سد آتاتورک ایجاد شده است. در پایان این پژوهش تاکید شده که نتایج به دست آمده، یک پایه محکم برای ارزیابی خطر زمین لرزه در نزدیکی سد آتاتورک در ترکیه است. با این حال هیچ توجهی به این پژوهش نشد و حالا مشاهده میکنیم که سد آتاتورک نه تنها باعث تشدید این زلزله شده بلکه ترک خورده و هر لحظه ممکن است فاجعهای دیگر درست کند.
