هفت صبح| جهان گامهای بلندی را برای حفاظت از اقیانوسها و جمعیت آبزیان آنها تحت تاثیر تبعات تغییرات اقلیمی برداشته اما در ایران گویا خبری از این اقدامات حفاظتی نیست و به گفته صدیق نصیری، کارشناس شیلات منطقه آزاد قشم، جمعیت آبزیان در کشور به دلیل عدم تعدیل فعالیتهای صید و صیادی وخیم است و 40درصد گونههای چتر آبهای خلیج فارس در معرض خطر انقراض قرار دارند. کلونیهای مرجانی کشت شده در آبهای جنوب هم اگرچه اثر مثبت بر جمعیت آبزیان خواهند داشت اما سرعت برداشت از منابع، با اقدامات احیایی انجام شده، همخوان نیست.
دایره فعالیتهای مخرب انسانی به قلب اقیانوسها که دوردستترین نقاط کره زمین به حساب میآیند هم رسیده است. سفید شدن جزایر مرجانی، کاهش جمعیت آبزیان و بسیاری اتفاقات دیگر در اعماق اقیانوسها، پدیدههایی نیست که بشر بتواند بدون توجه از کنار آنها عبور کند. انقراض نسل آبزیان، میتواند مخاطرات جدی برای تداوم نسل بشر روی کره زمین هم ایجاد کند. از مدتها قبل فعالان محیط زیست در سراسر جهان تلاش کردند تا توجه سیاستمداران را به مخاطرات اعماق آبهای کرهزمین جلب کنند.
حاصل این فعالیتها در سال گذشته میلادی با اجماع جهانی، رنگ واقعیتری به خود گرفت. سال ۲۰۲۵ سالی مهمی برای سیاستگذاری در حوزه اقیانوسها بود در این سال، تعهدات مالی بیسابقهای برای حفاظت از دریاها شکل گرفت و تلاشها برای حفاظت از ۳۰ درصد اقیانوسهای جهان تا سال ۲۰۳۰ (۱۴۰۹ شمسی) به کمک جوامع محلی با شتاب بیشتری دنبال شد. در چنین شرایطی کشورها اقدامات داوطلبانهای را برای کاهش فشار صید و صیادی انجام دادند اما آیا ایران هم به این پویش جهانی پیوسته و اقداماتی در راستای کاهش صیادی انجام داده است؟ وضعیت ذخایر آبزیان در ایران چگونه است؟
خطر انقراض در کمین نیمی از گونههای چتر
صدیق نصیری کارشناس شیلات منطقه آزاد قشم در گفتوگو با هفت صبح، مطالعه جمعیت آبزیان در ایران را جزء وظایف موسسه تحقیقات شیلات ایران معرفی میکند. طبق قانون این موسسه باید سالانه جمعیت آبزیان را بررسی کند و بر اساس آماری که خودش دارد و آمارهای جهانی که از طریق اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) اعلام میشود، برنامهای برای ارزیابی ذخایر آبزیان داشته باشد. به گفته نصیری، مجوزهای صید و صیادی بر مبنای مطالعات ارزیابی ذخایر آبزیان صادر میشود اما اظهارات صیادان نشان میدهد که وضعیت گونههای آبزی خیلی خوب نیست.
صیادان معتقدند دیگر ماهی در دریا وجود ندارد که برای صید بروند. از سوی دیگر مطالعات این محقق روی گونههایی مثل کوسهها، سپرماهیان و گیتارماهیان نشان میدهد که اوضاع خیلی هم خوب نیست و نزدیک به 40 درصد یا بیشتر از جمعیت کوسه ماهیان رو به انقراض هستند. درباره سپرماهیان و گیتارماهیان هم اوضاع خرابتر است.او ارگانهایی مثل سازمان شیلات ایران که مجوز صید و صیادی را میدهد و معاونت دریایی سازمان حفاظت محیط زیست را مجموعههایی معرفی میکند که میتوانند برنامههایی برای حفاظت از جمعیت آبزیان تدوین کنند.
صید و صیادی مهمترین دلیل کاهش جمعیت
اگرچه فعالیت آبشیرینکنها در نوار جنوبی خلیج فارس و آلودگی ناشی از آن بهعنوان یک اقدام مخرب در اکوسیستم آبهای جنوبی ایران معرفی میشوند اما کارشناس شیلات منطقه آزاد قشم میگوید مهمترین دلیل افت جمعیت آبزیان در خلیج فارس فعالیتهای صید و صیادی است. زیرا صید غیرمجاز و خارج از فصل مجاز هم در آبهای کشور رخ میدهد و شرایط را از کنترل خارج میکند. صید و صیادی به نحوی است که فرصتی به جمعیت آبزیان برای بازیابی به آنها داده نمیشود. فشار اقتصادی روی صیادان و نبود نظارت دقیق سبب شده که آنها جمعیت نابالغ ماهیان را هم شکار کنند و این وضعیت خیلی اسفناک است.
او با تاکید بر اینکه مطالعه مشخصی درباره اثر مخرب آبشیرینکنها ندیده است، اثر آلودگی این سیستم بر جمعیت آبزیان را کمتر از فعالیتهای صید و صیادی میداند زیرا در همه روشهای شیرین کردن آب دریا، صرفا تلخابه وارد دریا میشود که نگرانی زیادی برای از بین رفتن جمعیت ماهیها ایجاد نمیکند زیرا آبزیان میتوانند جابجا شده و محیط خود را تغییر دهند.او تاکید میکند:
وقتی بر اساس مطالعات علمی، حال گونه چتری مثل کوسه که شاخص سلامت اکوسیستم است، خوب نیست یعنی وضعیت دیگر گونههای دریایی هم مناسب نیست اما علیرغم همه تاکیداتی که میشود، هیچ اهمیتی به این قضیه داده نمیشود. باید برنامهای داشته باشیم که اکوسیستم فرصت احیا پیدا کند.به گفته نصیری، اگرچه موسسه تحقیقات شیلات ایران توصیههایی درباره احیای جمعیت گونههای آبزی دارد اما به این توصیهها توجهی نمیشود. سازمان شیلات ایران ناظر بر حوزه صید و صیادی است و باید رویکرد پایدار در بهرهبرداری از منابع داشته باشد. زیرا خیلی از گونهها قابل بازگشت نیست و برداشت آنها اثرات برگشت ناپذیری دارد.
احیای صخرههای مرجانی، ضروری اما ناکافی
در آگوست ۲۰۲۵، ۱۶۰ دانشمند گزارشی منتشر کردند که هشدار میدهد حدود ۸۵ درصد صخرههای مرجانی در بیش از ۸۰ کشور تحت تأثیر دماهای شدید اقیانوسی قرارگرفته اند. صخرههای مرجانی ایران هم از این قاعده مستثنا نیست اما آیا پروژههای احیایی جزایر مرجانی میتواند به بهبود وضعیت جمعیت آبزیان کمک کند؟ نصیری معتقد است که این پروژهها خوب هستند. احیای زیستگاههای مصنوعی در اندازههای مختلف کار میشود. باید پایههایی را در جاهایی بگذارند که زیستگاه ایجاد شود.
بعد از مدتی که گذشت، اگر قلمه مرجان بگذارند، زودتر زیستگاه شکل میگیرد و این اقدامات کمککننده است اما با توجه به سرعت تخریب در ذخایر آبزیان، خیلی بیشتر باید کار شود. در قشم طی دو تا سه دهه با رویکردی که مدیران سازمان منطقه آزاد قشم داشتند، پروژههایی شروع به کار کرده است. اخیرا فعالیتهای جسته و گریختهای انجام میشود، ولی این فعالیتها خیلی کم است. به نظرم هنوز جای کار بسیار دارد.
سازمان محیط زیست و شیلات باید برای حفاظت از ذخایر آبزیان پای کار بیایند. با توجه به تلاشهای جهانی شکل گرفته در حوزه حفاظت از اقیانوسها و تعریف ساز و کارهای مالی برای حفاظت از ذخایر آبزیان آیا سازمان حفاظت محیط زیست ایران میتواند با توجه به عضویت در کنوانسیونهای جهانی از این فرصت به نفع جامعه محلی و کاهش فشار بر ذخایر آبزیان استفاده کند؟ آیا این سازمان میتواند با جذب منابع مالی بینالمللی، فشار صید و صیادی را کاهش دهد؟
