هفت صبح | شنبه گذشته پیمان سازمان ملل با نام «تنوع زیستی فراتر از صلاحیت ملی» (BBNJ) به مرحله اجرا درآمد. این پیمان جهانی علاوه بر تاکید بر حفاظت از 30 درصد اقیانوسها، زمینه بهرهبرداری از منابع آبهای آزاد جهان را فارغ از دسترسی به آبها و تکنولوژی مناسب برای کشورهای عضو فراهم میکند اما ایران به این کنوانسیون نپیوسته است. کنوانسیونی که به اعتقاد کارشناسان زمینه حفاظت و بهرهبرداری از منابع دریایی در شرایطی که اقتصاد جهان به بهرهبرداری از دریاها روی آورده است را فراهم میکند. جهان به دنبال راهی است که به منابع آبهای دور دست دسترسی پیدا کند اما دست درازی بیمحابا به تمام منابع روی کره زمین، قطعا تبعاتی هم خواهد داشت.
این تبعات از دو دهه قبل کشورها را بر آن داشت تا دست به تدوین پیمانی بزنند تا امکان حفاظت از 30 درصد اقیانوسها را فراهم کند. مجموعه این تلاشها سبب شد که از شنبه گذشته پیمان «تنوع زیستی فراتر از صلاحیت ملی» یا (BBNJ) پس از ۱۵ سال مذاکره در مارس ۲۰۲۳ نهایی شود و امکان ایجاد شبکهای جهانی از «مناطق حفاظتشده دریایی» را در اکوسیستمهای اقیانوسی وسیع واقع در آبهای بینالمللی که قبلا کنترل نشده بود، فراهم کند. بیش از ۸۰ کشور جهان به این پیمان پیوستهاند و چین، برزیل و ژاپن هم نام خود را به این فهرست اضافه کردهاند.
ایران پیمان سازمان ملل را امضا نکرد
در شرایطی که انتظار میرود کشورهای بیشتری به پیمان تنوع زیستی بپیوندند، به گفته آرش نیکوییان مشاور معاونت دریایی سازمان محیط زیست ایران این پیمان را نپذیرفته است. او به هفت صبح میگوید: چنین پیمانی به حفاظت از محیطهای دریایی کمک میکند و در آن بحث بهرهبرداری از آبهای مشترک بهعنوان میراث بشری مطرح است. در حال حاضر کشورهایی که توانمند هستند از این منابع استفاده میکنند اما دیگران صرفا نظارهگر هستند.
چنین کنوانسیونهایی کمک میکنند که برداشت از منابع آبهای بینالمللی طوری انجام شود که منافعش به کشورهای ذینفع هم برسد. به گفته مشاور معاونت دریایی سازمان محیط زیست اگرچه بدنه دولت شامل سازمان شیلات، مرکز ملی اقیانوس شناسی و حتی وزارت امور خارجه موافق پیوستن به کنوانسیون BBNJ بوده و تفاهم نامه اولیه را هم امضا کردهاند اما نیاز به تاییدیههای مراجع بالاتر شامل مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای نگهبان و ... است و فعلا پیوستن ایران به این کنوانسیون مسکوت مانده است.
او تاکید میکند که به دلیل عدم استفاده ایران از منابع مشترک اقیانوسها و تاکید کنوانسیون تنوع زیستی بر حفاظت؛ پیوستن ایران به این کنوانسیون اثرات مثبتی برای کشور خواهد داشت. بحثهای این کنوانسیون از 10 سال پیش آغاز شده و فقط پنج تا شش سال روی متن آن چانه زنی شده. در همان زمان وزارت امور خارجه متن اولیه را هم امضا کرده است. نیکوییان احتمال میدهد که در آینده کشورهای بیشتری به این کنوانسیون بپیوندند اما نظری درباره پیوستن ایران به این پیمان جدید ندارد.
آزادسازی بهرهبرداری از اقیانوسها برای تمام کشورها
پروین فرشچی، معاون اسبق محیط زیست دریایی سازمان محیط زیست و استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات نیز در گفتوگو با هفت صبح ماهیت کنوانسیون تنوع زیستی را حقیقت حفاظت از منابع زیستی، فرای حاکمیت ملی اعلام میکند اما بر این باور است که چنین کنوانسیونی علاوه بر ایجاد شرایط حفاظت از منابع زیستی فرا ملیتی، این موقعیت را برای کشورهای عضو بهوجود میآورد که بتوانند از منابع زیستی مناطق دریای آزاد استفاده کنند. حتی کشورهایی مثل افغانستان که اصلا به دریاها راه ندارند هم میتوانند از چنین فرصتی استفاده کنند. در واقع این کنوانسیون دست تمام کشورهای دنیا را باز میگذارد که بتوانند از فواید و منابع زیستی در آبهای آزاد استفاده کنند.
او به سالها قبل اشاره میکند که دنیا بهرهبرداری از منابع غیرزنده در بستر اقیانوسها را بدون در نظر گرفتن اینکه آنها به دریا دسترسی دارند یا تکنیک چنین کاری را در اختیار دارند؛ برای همه کشورها باز میکند و در حال حاضر هم بار دیگر دنیا در چنین مسیری در حال حرکت است زیرا در آینده اقتصاد دنیا وابسته به منابع زیستی و غیر زیستی دریاها خواهد بود. اقتصاد دریا میتواند کمک زیادی به کشورها کند چرا که ما منابع سرزمینی خود را به اندازه کافی اکتشاف و استخراج کردهایم و جهانیان بر اقتصاد آبی متمرکز شدهاند. در شرایطی که ایران به آبهای آزاد راه دارد اما تکنولوژی بهرهبرداری از منابع زیستی دریا را در اختیار ندارد، از نگاه فرشچی الحاق به کنوانسیون BBNJ میتواند کمک بزرگی به مشارکت کشور در ابتکارات جهانی، بهرهبرداری از منابع دریایی و در نهایت نظارت و حفاظت از تنوع زیستی کند و از نظر تخصصی به نفع ایران است که بخواهد به چنین کنوانسیونی ملحق شود.
او که نمیداند چرا مراجع بالاتر مخالف الحاق به کنوانسیون جدید سازمان ملل هستند، نظرات سیاسی را عاملی میداند که ممکن است منجر به چنین تصمیمی شده باشد اما از نظر تخصصی تاکید میکند که باید ایران به چنین کنوانسیونی بپیوندد زیرا هیچ بار منفی برای کشور نداشته و حتی میتواند به جهاتی اثرات مثبت هم به همراه داشته باشد. در شرایطی که ایران متمرکز بر اقتصاد دریا محور شده و جهان هم در حال حرکت به این سمت است، ایفای نقش ایران در حفاظت و بهرهبرداری از این منابع دارای اهمیت است و استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بر این باور است که کنوانسیون BBNJ به دلیل اینکه پیوستن کشورها به این کنوانسیون را منوط به امضای کنوانسیون حقوق بینالمللی دریاها مصوب سال 1982 نکرده است، راه را برای کشورها باز میکند که به آن بپیوندند.
غیر از صید و بهرهبرداری ماهیان و آبزیان، مسئله بهرهبرداری از این منابع زیستی برای تولید مواد دیگر مثل داروها و مواد شیمیایی و ... بستگی به عضویت در این کنوانسیون دارد. چنین کنوانسیونی میتواند برای ایران اثر مثبت داشته باشد و منجر به حضور کشور در ابتکارات جهانی شود؛ بنابراین از نظر تخصصی باید این کنوانسیون را امضا میکردیم و در مجلس تصویب آن را پیگیری میکردیم. با توجه به اثرات مثبتی که کارشناسان برای پیوستن به این پیمان جهانی تشریح میکنند، امیدواریم که مراجع بالاتر با در نظر گرفتن مصالح کشور، نگاهی مجدد به این کنوانسیون داشته و نظر نهایی خود را به دولت اعلام کنند.
