هفت صبح،مریم اطیابی| نخستین روز زمستان ۱۴۰۴ روزی شوکبرانگیز در عرصه میراثفرهنگی بود چرا که در کمال ناباوری مشخص شد شورای فنی میراث فرهنگی خوزستان نامهای را امضا کرده که با عبور زیرگذر شوش به صورت مشروط موافق است. این در حالی است که هنوز هفت سال از پیشنهاد عبور این زیرگذر و مخالفت تمام قد باستانشناسان، کارشناسان و دغدغهمندان با این طرح نمیگذرد.
شوش یکی از مهمترین محوطههای باستانی جنوب غربی آسیاست که در شمال دشت خوزستان قرار دارد و تپههای «آکروپل»، «آپادانا»، «شهر شاهی» و محدوده «شهر صنعتگران» از مهمترین قسمتهای آن به شمار میرود. بر پایه نتایج کاوشهای باستانشناسان انگلیسی و فرانسوی در شوش، استقرار جوامع انسانی در این محوطه از نیمه دوم هزاره پنجم پیش از میلاد آغاز و تقریبا به طور پیوسته تا سدههای میانه اسلامی ادامه داشته است. با پایان حضور هیئت باستانشناسی فرانسوی و هم زمان با انقلاب در ایران پژوهشهای باستانشناسی در شوش با وقفهای طولانی روبهرو شد. از آن پس کاوشهای محدود انجام شده توسط هیئتهای ایرانی در محوطه باستانی شوش بیشتر با ماهیت نجاتبخشی صورت گرفت.
بلندترین تپه شوش آکروپل است که متاسفانه قلعه هیئت باستانشناسی فرانسوی(قلعه شوش) در سال ۱۸۹۷ میلادی در منتهی الیه شمالی آن بنا شده است. در شمال تپه آکروپل، تپه آپادانا کاخهای داریوش هخامنشی و در قسمت شرقی آن شهر شاهی قرار دارد. تپه شهر شاهی از تمامی تپههای دیگر وسیعتر است.
محوطهای به نام برج بزرگ اصلی (زندان) هم در جنوبیترین قسمت شهر شاهی وجود دارد. کم ارتفاعترین این تپهها که از یک رشته پستی و بلندی تشکیل شده به شهر صنعتگران معروف است. این تپه در قسمت شرقی سه تپه دیگر واقع شده است. در قسمت غربی تپه آکروپل رودخانه شاوور قرار دارد و کاخ هخامنشی شائور و آرامگاه دانیال نبی(ع) در کناره این رود واقع شده است. محوطه باستانی شوش در سال ۱۳۱۰ه.ش با شماره ۵۱ در فهرست آثار ملی کشور و در سال ۱۳۹۴ ه.ش (۲۰۱۵ .م) به عنوان هجدهمین اثر ایران در فهرست آثار جهانی (یونسکو) ثبت شده است.
زیرگذر شوش؛ مثنوی هفتاد من
یکی از پروژههای عمرانی چالش برانگیز شهر شوش در دهه گذشته موضوع زیرگذر شوش بود. در بهمن ماه ۱۳۹۶ جامعه باستانشناسی ایران پیرو خبرهایی که نشان از آسیب به عرصه شهر تاریخی و باستانی شوش داشت، نامهای به وزارت راه و شهرسازی نوشت و با اشاره به این که مجموعه باستانی شوش با قدمت ۷ هزارسال به دلیل ارزشهای منحصربه فردش ثبت جهانی شده ضمن ارائه پیشنهادهایی برای پیشگیری از تعرض به عرصه باستانی شوش، مراتب هشدار و اعتراض نسبت به کمتوجهی به این میراث تمدن بشری را بیان کرد.
این اعتراض مورد توجه «عباس آخوندی» وزیر وقت راه و شهرسازی قرار گرفت و طرح مذکور موقتا متوقف شد.اما به ناگاه در زمستان سال ۹۷ شورای شهر و شهرداری شوش شبانه تصمیم به برچیدن سازه پل روگذر محور ترانزیت اهواز به اندیمشک به منظور ایجاد مسیر زیرگذر گرفتند.
مسئولان شهری میگفتند خط اصلی ترانزیت اهواز - اندیمشک دقیقا از دل شهر شوش و از روی این پل میگذرد و چون این پل کفاف رفت و آمد خودروها و موضوعات ترافیکی را نمیدهد باید زیرگذر احداث کرد.مسئولان شهرداری و شورای شهر شوش به نامهای از رئیس اداره میراثفرهنگی شوش استناد میکردند که در آن قید شده بود «زیرگذر شوش در عرصه میراث جهانی واقع نیست.»
شوش ۷۰۰ هکتاری یا ۴۰۰ هکتاری؟!
مسئله اینجا بود که در تعیین عرصه و حریم ملی محوطه شوش، عرصه این محوطه بیش از ۷۰۰ هکتار تعیین شده بود اما در پرونده ثبت جهانی تنها ۴۰۰ هکتار آن گنجانده شد. اما جامعه باستانشناسی خطاب به شهرداری و شورای شهر شوش این اقدام را یورش شبانه بولدوزرها به عرصه باستانی شهر شوش، دانست که با اعتراضهای گسترده همراه بوده است.
همچنین یادآور شد «پروانه سلحشوری» نماینده وقت مجلس طی نامهای به وزیر راه و شهرسازی خواستار اعلام نظر تخصصی این وزارتخانه در خصوص عبور زیرگذر شوش و جلوگیری از دوبارهکاری شده است. بنا به تاکید جامعه باستان شناسی ایران، عرصه مذکور ۷۰۰ هکتار است و زیرگذر مورد مناقشه نیز، آشکارا درون عرصه مصوب و ابلاغ شده ملی قرار دارد. اما افزون بر این، زیرگذر مذکور درون حریم درجه یک جهانی شهر شوش هم واقع شده است.
چرا زیرگذر؟
همچنین جامعه باستانشناسی خطاب به مردم شوش اعلام کرد میدانیم که راهکار بنیادی برای حل معضلات ترافیکی و رفع حوادث جادهای شهر شوش احداث یک «جاده کمربندی» است.چه ضرورتی دارد که جاده ترانزیت شمال به جنوب کشور الزاما باید از دل شهر شوش بگذرد؟ واضح است که در این صورت نه تنها از بار ترافیکی شهر کاسته نخواهد شد بلکه با تردد خودروهای سنگین از بافت شهری، خطرات بیشتری متوجه جان ساکنان شده و افزایش آمار تصادفات را در پی خواهد داشت.
شوک پسایلدایی!
مدیران میراث فرهنگی و زخمی تازه بر تاریخ
به گزارش هفتصبح، در سالهای ۹۷ و ۱۴۰۰ گروههای مختلف باستانشناسی در این محدوده کار کردند و به آثار، اسکلت، سازهها و خرده سفالهای مختلفی رسیدند و وزارت میراث فرهنگی رسما اعلام کرد که مخالف احداث زیرگذر است. اما به ناگاه روز آغازین پس از یلدای ۱۴۰۴ نامهای به دست رسانهها رسید که نشان میداد شورای فنی میراث فرهنگی استان خوزستان بنا به درخواست راه و شهرسازی و اصرار نماینده شوش با طرح زیرگذر شمالی به جنوبی شوش از دل عرصه ثبت جهانی موافقت مشروط کرده است و اینک قرار است در نخستین روز آغاز زمستان ۱۴۰۴ این طرح در شورای فنی وزارتخانه هم بررسی شود. در متن این نامه آمده بود:
«مورخ ۳۰/۷/۱۴۰۴ طرح احداث زیر گذر چهارراه اصلی شوش (شمال به جنوب) در شورای فنی استان بررسی شد و با نظر موافق مشروط به ارائه طرح و تصویب در شورای فنی کشور میراث فرهنگی اعلام گردید. مقرر شد پیوست فرهنگی طرح توسط مشاور تهیه شود.»
این خبر فعالان میراث فرهنگی، باستانشناسان و اصحاب رسانه تخصصی را با شوک بزرگی مواجه کرد، تا آنجا که سیل اعتراضات روانه وزارتخانه میراث فرهنگی و اعضای شورای فنی شد و دکتر حکمتاله ملاصالحی از باستانشناسان پیشکسوت در بخشی از یادداشت خود در این باره ضمن انتقاد از امضاکنندگان این طرح نوشت: «آنها که نمیدانند، بروند، بخوانند و بدانند و ببینند و بشناسند و بفهمند، شوش کجاست؟ و صیانت از مواریث شهری این چنین باستانی و مهم و استثنایی تا چه میزان مهم و تا چه حد فوری و ضروری است. همانقدر مهم و فوری و ضروری که سنگربانی از مرزهای سرزمینی و سیاسی مُلک و ملت.»سرانجام شورای فنی وزارتخانه میراث فرهنگی عصر یکشنبه یکم دیماه ۱۴۰۴مخالفت خود را با احداث تقاطع غیرهمسطح شوش رسما اعلام کرد.
حفظ صندلی به چه قیمت؟
آنچه بیش از همه عصبانیت جامعه میراثی را برانگیخت این بود که مگر میشود جمعی از متخصصان که شورای فنی یک استان را تشکیل میدهند زیر بار چنین امضایی در خوزستان رفته باشند؟! وقتی عرصه شوش مهمترین محوطه باستانی ایران را چنین در ثمن بخس بخشیدهاند تکلیف باقی محوطهها خوزستان همچون جوبجی،چغازنبیل، جندی شاپور، سازههای آبی شوشتر، اشکفت سلمان، ارگان و... چیست؟!
یکی از کارشناسان میراث فرهنگی میگوید: «آسانترین راهکار همین رویه است. توپ را در زمین وزارتخانه انداختند. در واقع برای حفظ صندلیهایشان نخواستند جلو درخواست نماینده بایستند.تازه هیچ تضمینی وجود نداشت اگر موضوع رسانهای نمیشد و جامعه میراثی از موضوع مطلع نمیشد و سیل هشدارها روانه وزارتخانه نمیشد، اعضای شورای فنی وزارتخانه هم این طرح را امضا میکردند یا نه. این فشار افکار عمومی و جامعه متخصصان بود که به موقع جلوی کار را گرفت. محوطههای خوزستان به حال خود رها شدهاند. همین چند وقت پیش خبر آمد که حفاران غیرمجاز یکسال در شهر صنعتگران مشغول حفاری زیرزمینی بودند و به چند جا نقب زدند اما خوشبختانه به اشتباه در خاک بکر حفاری کرده بودند و به آثار نرسیده بودند.»
دکتر «کوروش محمدخانی» رئیس جامعه باستانشناسی ایران در خصوص اهمیت این محوطه به هفت صبح میگوید: «نخست آن که عرصه شوش ۷۲۰ هکتار است نه ۴۰۰ هکتار. دوم اینکه مگر همین چند سال پیش چند فصل چند گروه باستانشناسی در محل مستقر نشدند و به آثار نرسیدند. از سال ۹۷ تاکنون چه معجزهای میتواند رخ داده باشد که آثار این محوطه محو شده باشد و بتوان زیرگذر کشید؟! چند محوطه در جهان میشناسیم که همتراز شوش باشد؟
شوش بلاشک جزو چند محوطه برتر جهان است. نکته مهم دیگر آن که «عرصه» یعنی جایی که ما آثار داریم. وقتی آثار داریم دیگر چه حاجت به تشکیل شورای فنی و کاوش دوباره! در همه محوطهها ما نمیتوانیم یکپارچگی عرصه یک اثر تاریخی را به بهانههای مختلف از بین ببریم. یک لحظه تامل کنیم درمورد کجا صحبت میکنیم؟! شوش جزو نخستین تمدنهاست. شوش پایتخت دو حکومت عیلامیان و هخامنشیان است. شکلگیری بسیاری از عناصر تمدن جهان از شوش آغاز شده، خود محوطه شوش از ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد تا به امروز دارای اهمیت و آثار است. در تمام دورهها از عیلام، هخامنشی، اشکانی، ساسانی تا دورههای اسلامی بسیار حائز اهمیت بوده است. نخستین محوطهای است که کاوشهای علمی در آن آغاز شده است.»
سیاستگذاری اشتباه
او در خصوص این که چرا مسئولان استانی متوجه اهمیت شهر و آثار زیر خاک شوش نیستند، توضیح میدهد: «شوش و چگاسفلی همتراز محوطههای بینالنهرین و بابِل هستند اما فقط ۵ درصد شوش کاوش شده است. به دلیل بازیها و سیاستگذاریهای اشتباه وزارتخانه بودجه برای کاوش شوش تخصیص نمییابد. ایران باستانشناسان حرفهای خیلی خوبی دارد اما بودجه نداریم.
راهکارش تعریف کاوشهای بینالمللی مشترک برای شوش است تا بودجههای بینالمللی ترزیق شود که متاسفانه فعلا فعالیتهای بینالمللی در ایران متوقف شده است. وگرنه همین فردا صبح یک اعلامیه به نهادهای علمی و تحقیقاتی بینالمللی ارسال کنیم که ما میخواهیم در شوش فعالیتهای باستانشناسی را آغاز کنیم، ببینید از شرق آسیا تا غرب اروپا و آمریکا موسسات باستانشناسی و تحقیقاتی چگونه حاضرند بودجه و هیئت باستانشناسی بیاورند تا کاوشها در شوش آغاز شود. ولی متاسفانه محوطه شوش رها شده است.»
حال هرچند خطر به صورت موقت از شوش دفع شده اما همچنان این پرسش باقی است که چطور معاونت امور مجلس، حقوقی و استانهای وزارتخانه همچنین مدیرکل میراث فرهنگی استان خوزستان و اعضای شورای فنی این استان به راحتی با اجرای این طرح موافقت مشروط کردهاند؟ و چگونه از وظیفه خود یعنی صیانت از عرصه وحریم چنین محوطه گرانبهایی تخطی کردند؟!!
