هفت صبح| صدای انفجارهای مهیب در پایتخت، تهران را دچار حیرت کردهاست. میان دود و آتش، خبری منتشر شد که قلب هر علاقهمند به تاریخ و فرهنگ ایران را لرزاند: بخشی از ساختمان قدیم مجلس، معروف به کاخ سنا، در حملات هوایی اخیر هدف قرار گرفت. دبیر کمیته پیگیری خانههای تاریخی تهران پس از بازدید اولیه، تخریب بخشی از این اثر ملی را تأیید کرد. این ساختمان، که امروز محل مجمع تشخیص مصلحت نظام است و پیشتر محل برگزاری جلسات مجلس سنا و مجلس شورای اسلامی بود، بیش از یک بنا، نماد هویت تاریخی و معماری مدرن ایران به شمار میرود. با این حمله، نه سنگ و بتن، که خاطرات و تاریخ چند دهه ایران زیر آوار رفت.
شاهکاری از معماری مدرن ایرانی
کاخ سنا در سالهای ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۷ خورشیدی با همکاری دو معمار برجسته، حیدر غیایی و محسن فروغی، در بخش شمالی خیابان سپه (امام خمینی کنونی) احداث شد. این ساختمان که بر روی زمینی به مساحت ۲۰۷۹۰ متر مربع بنا شده، داستان تلاش برای داشتن مکانی اختصاصی برای مجلس سنا را بازگو میکند.
معماران با نگاهی به ساختمانهای مجالس اروپایی و کاخهای کهن ایرانی، پلکانهای جلوی کاخ را الهام گرفته از تخت جمشید طراحی کردند. در دو سوی ورودی، ستونهایی با شکل گیسوی بافته شده به چشم میخورند که جلوهای تندیسوار دارند و نمادی از قدرت و استحکام نیز محسوب میشوند. این ستونها با طول تقریبی ۲۲متر و طراحی فرانسوی آندره بلوک، تداعیکننده زنجیر دادگری انوشیروان دادگر هستند؛ پیوندی هوشمندانه میان تاریخ، عدالت و هنر.
تالار اصلی؛ جواهری در دل ساختمان
سالن اصلی کاخ، گنجایشی حدود ۷۰۰ نفر دارد و یکی از ویژگیهای برجسته آن متحرک بودن حجم سالن است. دیوارهای فلزی ششمتری که با جریان برق یا اهرم دستی حرکت میکنند، امکان تغییر اندازه فضا را فراهم میآورند. سقف طاقی شکل این تالار، با الهام از گنبد مسجد شیخ لطفالله اصفهان و گنبد مسجد جامع عباسی، از ابتکارات مهندسی و معماری مدرن در ایران محسوب میشود.
شبکه کابلهای کششی سقف، نخستین نمونه سازه معلق در کشور به شمار میرود و ترکیب رنگی قرمز، طلایی و آبی، زیبایی سالن را دوچندان کرده است. بالکنهای طبقه اول، فضاهای ارتباطی و راهروها با طراحی مدور و انعطافپذیر، تجربه بصری متفاوتی از حرکت در فضا به بازدیدکننده ارائه میدهند. این تلفیق هنر ایرانی با سبک مدرن، کاخ سنا را به نمونهای بیمانند در معماری معاصر ایران بدل کرده است.
باغ و محوطه؛ فضایی برای زندگی و مناسبات دیپلماتیک
محوطه کاخ سنا بیش از شانزده هزار متر مربع وسعت دارد که شش هزار متر آن زیربنای ساختمان را تشکیل میدهد. فضای باز باغ، پلکانهای تشریفاتی و تراسهای عقبنشسته، ترکیب بینظیری از عناصر کلاسیک و مدرن به نمایش میگذارند. در سالهای گذشته، سناتورها چند آپارتمان برای پذیرایی از مهمانان در این مجموعه ایجاد کرده بودند و ابزارهای آبدارخانه، نمونهای از تکنولوژی نوین زمان خود به حساب میآمد. نمای خارجی ساختمان، با استفاده از سنگ مرمر مرغوب و طرحهای هندسی دقیق، تداعیکننده شکوه و استحکام است. ستونهای زنجیرمانند، سقفهای مدور و چارچوبهای شیشهای، همگی دست در دست هم میدهند تا بنایی بسازند که روایتگر تاریخ، هنر و قدرت باشد.
از گذشته تا امروز؛ سفری در زمان
پیشینه ساختمان سنا به دوران پهلوی دوم باز میگردد، زمانی که جلسات سنا در عمارت مجلس شورای ملی برگزار میشد و پس از انقلاب ۱۳۵۷، بنا برای حدود بیست سال به مجلس شورای اسلامی اختصاص یافت. این ساختمان شاهد لحظات تاریخی متعددی بوده است؛ از تدوین و بازنگری قانون اساسی گرفته تا رای به بیکفایتی سیاسی رئیس جمهور بنی صدر و انتخاب حضرت آیتالله خامنهای به عنوان رهبر انقلاب .
کاخ سنا همچنین در نقش میدانی برای تجمعات، راهپیماییها و مراسم عمومی نیز ظاهر شد. حتی در مقاطعی، نردههای فلزی امنیتی مقابل پلکانها کشیده شد تا حفاظت از این بنای ملی تضمین گردد. با انتقال مجلس به میدان بهارستان، ساختمان در اختیار مجلس خبرگان رهبری قرار گرفت و امروزه تنها برای برگزاری گردهماییهای خاص دولتی استفاده میشود.
زخمی بر قلب تاریخ؛ تأملی در تخریب
حمله هوایی اخیر، بخشهایی از این اثر ملی را به ویرانی کشانده است. تخریب ستونها، دیوارها و تالارها، آسیب به ارزشهای تاریخی و معماری را یادآور میشود. این رویداد تلخ، نه فقط در معنای فیزیکی، که در معنای فرهنگی نیز زخمی بر هویت تهران به جای گذاشته است. با نگاه به این بنا، میتوان دریافت که کاخ سنا یک ساختمان اداری ساده نبوده، گواهی از تلاش نسلهای پیشین برای ترکیب سنت و مدرنیته، هنر و عملکرد، نماد عدالت و قدرت در تاریخ معاصر ایران است. هر سنگ و ستون، هر قاب و ستون زنجیرمانند، داستانی برای بازگو کردن دارد؛ داستانی که اکنون در معرض فراموشی قرار گرفته است.
