هفت صبح| جنگها و بحرانهای مسلحانه همیشه یکی از بزرگترین تهدیدها برای میراث فرهنگی بودهاند. تاریخ ایران و منطقه، پر است از نشانههای آسیب به آثار تاریخی در چنین دورانی. از آسیبهای جنگ ایران و عراق به شهرهای باستانی مانند بابل و شوش، تا تهدیدهای اخیر به برخی محوطههای باستانی در مناطق مرزی، همه نشان میدهند که تاریخ و هویت فرهنگی کشور در شرایط بحرانی در خطر است.
اما تجربههای جهانی و ایرانی نشان میدهد که با برنامهریزی دقیق، آموزش، استفاده از فناوری و مشارکت مردم، میتوان از بسیاری از این گنجینهها محافظت کرد و حتی در شرایط جنگ، بخشی از میراث تاریخی را حفظ کرد.
شناسایی و اولویتبندی آثار تاریخی
اولین گام برای حفاظت از مراکز تاریخی، اولویتبندی آثار است. ایران با تاریخ چند هزارساله، دارای هزاران محوطه باستانی، قلعه، مسجد تاریخی، باغ ایرانی و موزه است که هر یک در معرض خطرهای متفاوت قرار دارند.کارشناسان میراث فرهنگی باید فهرستی از اهمیت، آسیبپذیری و قابلیت حفاظت هر اثر تهیه کنند. این فهرست شامل اطلاعاتی درباره وضعیت بنا، میزان استحکام سازه، ارزش فرهنگی و تاریخی و قابلیت جابجایی یا بستهبندی آثار کوچک است. بهعنوان نمونه، آثار موزه ملی ایران در تهران که شامل اشیای باستانی گرانبها است، نیازمند برنامهای دقیق برای حفاظت در شرایط اضطراری است.در ایران، برنامههای پایش آنلاین و استفاده از تصاویر ماهوارهای و پهپادها آسیبهای احتمالی به محوطههای تاریخی در مناطق مرزی یا جنگزده را شناسایی کرده و اقدامات پیشگیرانه را ممکن میسازد.
حفاظت و جابجایی آثار قابل حمل
آثار کوچکتر و قابل جابجایی مانند تابلوهای نقاشی، دستنوشتهها و اشیای موزهای، میتوانند به مکانهای امن منتقل شوند. بستهبندی این آثار باید با دقت و با استفاده از مواد مقاوم در برابر ضربه، رطوبت و حرارت انجام شود.در دوران جنگ ایران و عراق، بسیاری از آثار تاریخی و نسخ خطی مهم از شهرهایی مانند اهواز و خرمشهر به تهران منتقل شدند تا از آسیبهای ناشی از بمبارانها در امان بمانند. تجربه جهانی نیز نشان داده است که انتقال آثار به انبارهای زیرزمینی یا مکانهای کمجمعیت، احتمال نجات آنها را افزایش میدهد. با توجه به اهمیت تاریخی آثار، استفاده از فناوریهای دیجیتال برای تهیه نسخههای سهبعدی و پایگاه داده دیجیتال از اشیای باارزش، امکان بازسازی سریع و دقیق پس از آسیب را فراهم میکند. حتی اگر اثر فیزیکی آسیب ببیند، مستندسازی دیجیتال میتواند پایهای برای مرمت و بازسازی آن باشد.
ایجاد مناطق حفاظتی و سازههای مقاوم
برای بناهای غیرقابل جابجایی مانند قلعهها، مساجد، آرامگاهها و باغهای تاریخی، ایجاد مناطق حفاظتی و سازههای مقاوم در برابر انفجار و آتشسوزی ضروری است.در ایران، محوطههای تاریخی مانند ارگ بم و طاقبستان کرمانشاه در طول تاریخ بارها آسیب دیدهاند. استفاده از پوششهای مقاوم در برابر انفجار، دیوارههای محافظ و سیستمهای خاموشکننده خودکار، از تخریب کامل این بناها جلوگیری میکند.
همچنین ساخت سازههای موقت فولادی یا بتن مسلح در اطراف بناهای آسیبپذیر، همانند تجربه برخی کشورها در جنگهای خاورمیانه، از ریزش و تخریب بیشتر جلوگیری کرده و امکان بازسازی پس از بحران را فراهم میسازد.پ
آموزش نیروهای امنیتی و نظامی
حفاظت از میراث فرهنگی، مسئولیت تنها کارشناسان نیست. نیروهای امنیتی و نظامی که در مناطق جنگی یا پرخطر فعالیت میکنند، باید آموزشهای تخصصی درباره شناسایی و حفاظت از آثار تاریخی دریافت کنند.در ایران، نیروهای حفاظتی در برخی مناطق مرزی و محوطههای باستانی، با همکاری کارشناسان میراث فرهنگی آموزش دیدهاند تا از آسیبهای غیرعمدی جلوگیری کنند. این آموزشها شامل شناخت ارزش آثار، شناسایی خطرات احتمالی و رعایت قوانین بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی است. سازمانهایی مانند یونسکو و صلیب سرخ دستورالعملهایی برای حفاظت در زمان جنگ تدوین کردهاند که میتوانند پایهای برای تدوین پروتکلهای ملی ایران نیز باشند.
فناوریهای نوین در خدمت میراث
امروزه فناوری نقش کلیدی در حفاظت از میراث فرهنگی دارد. حسگرهای لرزهای، دوربینهای نظارتی و سیستمهای هشداردهنده آنلاین، قادرند کوچکترین تهدیدها را شناسایی و گزارش دهند.در کنار آن، پایگاههای داده دیجیتال شامل تصاویر سهبعدی و اطلاعات سازهای، امکان بازسازی سریع و دقیق را فراهم میکند. حتی در شرایط جنگ، اگر بنایی آسیب ببیند، با استفاده از فناوری دیجیتال میتوان جزئیات آن را بازسازی کرد و نسخهای از میراث تاریخی را برای نسلهای آینده حفظ نمود.
همکاری بینالمللی و حمایت قانونی
حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط جنگی، مسئلهای جهانی است. ایران نیز عضو کنوانسیونها و پروتکلهای بینالمللی مانند کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ است که کشورها را موظف میکند در زمان جنگ از آثار فرهنگی محافظت کنند.سازمانهای بینالمللی میتوانند با ارائه تجهیزات حفاظتی، آموزش نیروهای محلی و حمایت مالی، نقش مؤثری در کاهش آسیبهای وارده ایفا کنند. همچنین، همکاریهای منطقهای با کشورهای همسایه برای محافظت از محوطههای تاریخی مرزی و سایر مناطق پرخطر، در بحرانها بسیار مفید است.
بازسازی و مرمت پس از جنگ
حفاظت از میراث فرهنگی محدود به زمان جنگ نیست. برنامهریزی برای بازسازی و مرمت پس از جنگ باید از همان ابتدای بحران آغاز شود. این برنامه شامل شناسایی خسارت، تأمین مواد و تجهیزات مرمتی، جذب نیروهای متخصص و تدوین نقشه بازسازی است.
تجربه ایران در بازسازی بناهای آسیبدیده از جنگ تحمیلی، از جمله بازسازی مسجد جامع اهواز و ارگ بم، نشان میدهد که هرچه برنامه بازسازی سریعتر و منسجمتر باشد، امکان احیای آثار بیشتر خواهد بود. تاخیر در بازسازی، جزئیات تاریخی را از بین میبرد و هزینهها را افزایش میدهد.
مشارکت عمومی و آگاهی جامعه
حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحرانی بدون مشارکت مردم ناقص خواهد بود. جوامع محلی میتوانند با مشارکت در بستهبندی، انتقال آثار کوچک، گزارش تخریبها و حتی حمایت مالی و معنوی، نقش مؤثری ایفا کنند.در ایران، تجربههای محلی نشان میدهد که وقتی مردم با ارزش و اهمیت آثار تاریخی آشنا میشوند، تمایل بیشتری به حفاظت از آنها دارند. این مشارکت، میراث فرهنگی را از یک وظیفه دولتی به یک تلاش جمعی تبدیل میکند.
نمونههای ایرانی در حفاظت از میراث
ایران تجربههای ملموسی در حفاظت از میراث در شرایط بحرانی دارد. در دوران جنگ تحمیلی، موزه ملی ایران، آرامگاه حافظ و بسیاری از محوطههای باستانی خوزستان و کرمانشاه در معرض خطر بودند. اقدامات حفاظتی شامل انتقال آثار، مستندسازی و ایجاد حفاظهای موقت، بسیاری از گنجینهها را از آسیبهای جبرانناپذیر نجات داد.
همچنین، در سیلها و زلزلههای اخیر، تجربیات حفاظت از میراث نشان داد که آمادهسازی پیشگیرانه و ایجاد سیستم هشدار سریع، خسارتها را کاهش میدهد. این اقدامات، در کنار آموزش نیروهای محلی و مشارکت مردم، نشاندهنده اهمیت برنامهریزی طولانیمدت برای حفاظت از میراث فرهنگی است.
حفاظت از گذشته، سرمایهای برای آینده
جنگ و بحران تهدیدی بزرگ برای میراث فرهنگی ایران و جهان است، اما تجربهها نشان میدهند که برنامهریزی، آموزش، فناوری و مشارکت مردم میتواند آثار ارزشمند را نجات دهد. حفاظت از مراکز تاریخی، یک وظیفه فرهنگی و نشانهای از هویت، تاریخ و حافظه جمعی جامعه است.
اگر اقدامات حفاظتی به موقع و هوشمندانه انجام شود، حتی در میان آتش و انفجار، میراث فرهنگی میتواند باقی بماند و پس از بحران، جامعه دوباره با تاریخ و فرهنگ خود ارتباط برقرار کند. تجربه جهانی و ایرانی نشان میدهد که تلاش برای حفاظت از گذشته، سرمایهای برای آینده است و ارزش آن از هر بازسازی اقتصادی یا نظامی فراتر میرود.
