هفت صبح| بسیاری از ما هر روز بدون ترس در پمپبنزینها میایستیم یا در ترافیکهای خفقانآور، دود ماشینها را استنشاق میکنیم، اما حقیقتی تلخ در میان بخارات خوشبوی! بنزین پنهان است. بنزین، فراتر از یک سوخت برای پیشبرد ماشینها، مایعی سمی و بسیار خطرناک است که در هر لحظه میتواند سیستم عصبی، کبد و خون ما را هدف قرار دهد. این ماده از سه مسیر تنفس، تماس پوستی و بلعیدن میتواند بدن انسان را تخریب کند و ما را در تلهای از بیماریهای مزمن گرفتار سازد.
شیمی مرگ؛ بنزن و گروه خطرناک BTEX
برای درک عمق این خطر، باید به ساختار شیمیایی این ماده نگریست. بنزین مخلوط پیچیدهای از هیدروکربنهاست که یکی از خطرناکترین اجزای آن «بنزن» است؛ مادهای بیرنگ و فرار که توسط آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) به عنوان سرطانزای گروه یک طبقهبندی شده است. در کنار آن، ترکیباتی به نام BTEX شامل بنزن، تولوئن، اتیلبنزن و زایلن حضور دارند که هر کدام به تنهایی میتوانند باعث اختلالات عصبی-رفتاری و آسیب به کبد و کلیه شوند. این مواد در دمای اتاق به سرعت تبخیر شده و وارد هوا میشوند و حتی در مقادیر بسیار اندک، وقتی وارد جریان خون میشوند، عملکرد سیستم عصبی مرکزی را مختل کرده و آسیبهای جبرانناپذیری در اندامهای داخلی ایجاد میکنند.
وقتی سرطان در رگها میدود
در این میان، دکتر جعفر جندقی، رئیس سابق مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت تاکید میکنند که گروه BTEX جزو موارد سرطانزای بسیار مهم هستند و بخارات بنزین میتواند به طور مستقیم باعث ابتلا به سرطانهای خون، کبد و غدد لنفاوی شود. به باور جندقی، سلامت افرادی که در چرخه سوخترسانی دخیل هستند، باید در اولویت قرار گیرد. ایشان بر لزوم اجرای کامل طرح «کهاب» برای کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخارات بنزین تاکید دارند تا مواجهه کارکنان و شهروندان با این آلایندهها به حداقل برسد. همچنین وی معتقدند آزمایشهای دورهای برای کارکنان جایگاههای سوخت باید الزامی شود تا بار بیماریها پیش از تبدیل شدن به سرطان، شناسایی و مدیریت گردد. در این راستا، جندقی بر لزوم اجرای کامل طرح «کهاب» تاکید دارند.
طرح «کهاب» در واقع مخفف «کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخارات بنزین» است. این یک سیستم مهندسیشده است که هدف آن جلوگیری از خروج بخارات سمی از مخزن بنزین به محیط باز است. در حالت عادی، هنگام سوختگیری، بخارات بنزین از نازل خارج شده و مستقیماً توسط فرد استنشاق میشود؛ اما در طرح کهاب، این بخارات از طریق لولههای مخصوص بازگردانی شده و دوباره به مخزن تحت فشار منتقل میشوند تا هیچ ماده سمی به ریههای کارکنان و مشتریان نرسد. دکتر جندقی معتقدند که بدون تامین زیرساختهای مالی و فنی برای این طرح، کارکنان جایگاههای سوخت در معرض یک ریسک شغلی دائمی هستند و باید آزمایشهای دورهای برای این افراد الزامی شود تا بار بیماریها پیش از تبدیل شدن به سرطان، شناسایی و مدیریت گردد.
تله تنفسی؛ از سرگیجه تا کما
بسیاری تصور میکنند بنزین تنها زمانی سمی است که بلعیده شود، اما استنشاق بخارات آن تهاجمیترین مسیر مسمومیت است. هنگامی که این بخارات وارد ریه میشوند، بافتهای حساس تنفسی تحریک شده و مواد شیمیایی سریعاً جذب خون میشوند. این مواد، حرکت اکسیژن در بافتهای بدن را مختل کرده و باعث مرگ سلولهای سالم میگردند. علائمی نظیر سرگیجه، سردرد، برافروختگی صورت، سرفه، لکنت زبان و تاری دید، تنها نشانههای اولیه هستند و در موارد شدیدتر، استنشاق بنزین میتواند منجر به تشنج، کما و حتی نارسایی قلبی شود. همچنین، در هنگام سوختن بنزین، گاز مونوکسید کربن آزاد میشود؛ غولی بیرنگ و بیبو که در محیطهای بسته میتواند در کمترین زمان ممکن منجر به مرگ شود و همین دلیل است که روشن کردن ماشین در محیطهای بسته، اقدامی انتحاری تلقی میشود.
پوست و چشم؛ درگاههای نفوذ سموم
در کنار مسیر تنفسی، پوست نیز دروازهای برای نفوذ این سموم است. تماس کوتاه پوست با بنزین ممکن است در ابتدا بیضرر به نظر برسد، اما اگر این ماده برای چند ساعت روی پوست یا لباس بماند، نفوذ کرده و لایههای محافظ طبیعی پوست را تخریب میکند. این وضعیت منجر به التهاب، ترکخوردگی، تاول زدن و در موارد شدید، سوختگیهای درجه یک و دو میشود. حتی چشمها نیز در برابر این ماده آسیبپذیرند و تماس با آن میتواند باعث درد شدید و از دست دادن موقت بینایی شود.
بلعیدن بنزین؛ بازی مرگبار با مقادیر اندک
در مورد بلعیدن بنزین نیز، اعداد تکاندهندهاند. برای یک بزرگسال، تنها ۲۰ تا ۵۰ گرم بنزین میتواند مسمومیت شدید ایجاد کند و حدود ۳۵۰ گرم برای کشتن یک فرد ۷۰ کیلویی کافی است. اما در کودکان، این فاجعه با مقادیر بسیار کمتر، یعنی ۱۰ تا ۱۵ گرم رخ میدهد. مسمومیت گوارشی با استفرغ، سرگیجه و خونریزی اندامهای داخلی همراه است و اگر در حین استفراغ، بنزین وارد ریهها شود، منجر به تخریب سریع بافتهای تنفسی و خفگی شیمیایی میشود.
سربازان خط مقدم؛ چه کسانی در خطرند؟
باید پذیرفت که گروهی از مردم هر روز با این سم میجنگند و در معرض خطر دائمی هستند. این افراد از کارکنان جایگاههای سوخت، رانندگان کامیونهای بنزین، مکانیکها و کارکنان گاراژها گرفته تا کارگران خط لوله، پالایشگاهها و حتی کشاورزانی است که با ماشینهای چمنزنی کار میکنند، همگی در معرض این تهدید قرار دارند. حتی ساکنین مناطقی که خطوط لوله بنزین از زیر ملکشان عبور میکند یا دچار نشت مواد به آبهای زیرزمینی شدهاند، بدون آنکه بدانند، در حال استنشاق یا مصرف این سموم هستند.
