به بهانه بازگشت پژمان جمشیدی با فصل پنجم «زیرخاکی»
صداوسیما برای جذب مخاطب سراغ ستارهها رفته است اما هنوز معیارهای روشنی برای بازگشت یا ادامه غیبت هنرمندان ارائه نمیکند
هفت صبح، ملک میرمهدی| پژمان جمشیدی دوباره به تلویزیون برمیگردد؛ این بار با فصل پنجم «زیرخاکی». خبری که در نگاه اول فقط از آغاز تولید یک سریال حکایت دارد اما در لایههای زیرین خود تناقض بزرگتری را آشکار میکند: تلویزیونی که سالها با سختگیریهای سلیقهای هنرمندان را از آنتن دور کرده، حالا برای جبران بحران مخاطب، درهای بازگشت را به روی برخی چهرههای حاشیهدار باز میکند. پرسش اینجاست که خط قرمزهای صداوسیما دقیقاً کجا قرار دارند و چه کسانی اجازه عبور از آنها را دارند؟ مشکل این نیست که پژمان جمشیدی با تمام حاشیههایی که این روزها دارد دوباره در تلویزیون کار میکند.
هیچ هنرمندی نباید به دلیل اختلاف با یک مدیر یا موضعگیری در یک مقطع زمانی، برای همیشه از امکان فعالیت محروم شود. مسئله، معیارهای متغیری است که ظاهراً در فرهنگ مدیریتی صداوسیما برای افراد مختلف تعریف شده است. خط قرمزی که امروز برای یک نفر جدی است، فردا ممکن است برای چهرهای دیگر بهسادگی کنار گذاشته شود. تلویزیون در این سالها چنان با مفهوم محدودیت و ممنوعیت برخورد کرده که حالا برای مخاطب این پرسش شکل گرفته است: این قواعد واقعاً اصول ثابت یک رسانهاند یا ابزارهایی برای مدیریت سلیقهای آدمها؟
تلویزیون؛ یک بام و چند هوا
بازگشت پژمان جمشیدی به فصل پنجم «زیرخاکی» در شرایطی اتفاق میافتد که نام او در ماههای گذشته به دلیل پرونده قضایی پرحاشیهاش در صدر اخبار قرار داشت. بحث این یادداشت نیز داوری درباره پرونده جمشیدی نیست؛ پرسش اصلی، رفتار دوگانه رسانهای است که ظاهراً در مواجهه با چهرههای مختلف، قواعد متفاوتی دارد.
تلویزیون در سالهای گذشته بارها نشان داده که برای حضور هنرمندان، مواضع شخصی و حاشیههای اجتماعی آنها میتواند به مسئلهای تعیینکننده تبدیل شود. حالا که پای یک چهره شناختهشده در میان است، همکاری دوباره بدون آنکه توضیح روشنی درباره معیارهای این تصمیم ارائه شود، آغاز شده است. اگر ملاک، وضعیت قانونی و حرفهای افراد است، این قاعده باید درباره همه اجرا شود. اگر هم شهرت و توان جذب مخاطب اهمیت دارد، چرا این امتیاز فقط نصیب بعضیها میشود؟
ماجرای مهران مدیری نمونه دیگری از همین سیاست متناقض است. مدیری پس از موضعگیریهای سال ۱۴۰۱ و درخواست از تلویزیون برای پخش نکردن آثارش با واکنشهای تند و موضعگیریهای رسمی روبهرو شد. تصور اینکه او دوباره به یکی از چهرههای مورد اعتماد سازمان تبدیل شود، چندان آسان نبود. با این حال، «شیشماهه» روی آنتن رفت و حالا «مرد سههزارچهره» نیز در ادامه همین همکاری ساخته شده است. نکته قابل تأمل این است که «شیشماهه» نتوانست انتظارات از نام مدیری را برآورده کند و «مرد سههزارچهره» نیز با انتقادهایی درباره کیفیت و فاصله با خاطره موفق مجموعههای قبلی مواجه شده است. با این حال، تلویزیون همچنان به سرمایهگذاری روی این نام ادامه میدهد. ظاهراً برای برخی چهرهها حتی کارنامه نهچندان موفق تازه هم مانع ادامه همکاری نیست؛ امتیازی که بسیاری از هنرمندان دیگر از آن برخوردار نیستند.
فهرست سیاه؛ میراث مدیریتی تلویزیون
در طرف دیگر این معادله، نامهایی قرار دارند که تلویزیون بخش مهمی از اعتبار و مخاطبانش را مدیون آنهاست. عادل فردوسیپور و «نود» نمونهای روشن از این وضعیتاند. برنامهای که به یکی از مهمترین برندهای رسانهای کشور تبدیل شده بود، با تصمیم مدیران سازمان متوقف شد. فردوسیپور همچنان در فضای رسانهای فعالیت میکند، اما تلویزیون از بازگشت او به جایگاه پیشینش خودداری کرده است.
رضا رشیدپور نیز با وجود سابقه اجرای برنامههای پرمخاطبی مانند «حالا خورشید»، سالهاست حضوری در آنتن ندارد. علی ضیا هم که زمانی یکی از مجریان شناختهشده تلویزیون بود، از قاب این رسانه فاصله گرفته است. البته دلایل غیبت این افراد یکسان نیست و نمیتوان همه آنها را در یک دسته حقوقی یا مدیریتی قرار داد؛ با این حال، پرسش درباره معیارهای متفاوت همکاری همچنان پابرجاست. تلویزیون چگونه میتواند برای مدیری که روزگاری خواستار پخش نشدن آثارش شده بود، مسیر بازگشت باز کند، ولی درباره دیگر چهرههای کنارگذاشتهشده همچنان سکوت کند؟ چرا اختلاف با یک نفر به قطع همکاری طولانیمدت منجر میشود و اختلاف با دیگری سرانجام با یک قرارداد تازه پایان میگیرد؟ این دیگر بحث سلیقه هنری نیست؛ مسئله، فقدان یک سیاست روشن و قابل دفاع است.
رسانهای که خودش مخاطبش را فراری داد
تلویزیون در بحران امروز خود نمیتواند همهچیز را به تغییر ذائقه مردم یا ظهور شبکههای نمایش خانگی نسبت دهد. بخشی از مخاطبان را همین تصمیمهای مدیریتی از آنتن دور کردهاند. حذف برنامههای پرمخاطب، کنار گذاشتن مجریان شناختهشده، محدود کردن میدان انتخاب هنرمندان و اصرار بر نسخههای تکراری، بهتدریج رابطهای را فرسوده که ساختنش سالها زمان برده بود. امروز تلویزیون برای بازگرداندن مخاطب به سراغ نامهایی میرود که زمانی خود در ساختن سرمایه اجتماعی این رسانه نقش داشتهاند.
با این تفاوت که دیگر صرف حضور یک بازیگر یا کارگردان مشهور تضمینی برای موفقیت نیست. «شیشماهه» نشان داد نامهای بزرگ هم میتوانند به تولیدات کماثر تبدیل شوند. تکرار خاطره «مرد هزارچهره» نیز لزوماً نمیتواند مخاطبی را که سالهاست انتخابهای دیگری دارد، به تلویزیون بازگرداند. تلویزیون اگر واقعاً به فکر احیای جایگاه خود است، باید ابتدا با سیاستهای متناقض خودش تسویهحساب کند. نمیشود یک روز هنرمندی را به دلیل موضعگیری از آنتن بیرون انداخت و روز دیگر، برای جبران افت مخاطب، با چهرهای دیگر آشتی کرد. نمیشود برای عدهای درهای بازگشت وجود داشته باشد و برای عدهای دیگر، گذشته به حکمی ابدی تبدیل شود.
مشکل صداوسیما کمبود بازیگر و مجری نیست؛ کمبود اعتماد و اعتبار است. رسانهای که با سلیقه مدیرانش برای آدمها حکم ورود و خروج صادر میکند، دیر یا زود با صندلیهای خالی بیشتری روبهرو خواهد شد. شاید مدیران تلویزیون هنوز تصور میکنند با بازگرداندن چند چهره شناختهشده میتوانند مخاطب را هم برگردانند، اما واقعیت این است که مخاطب را نمیتوان با آشتیهای مصلحتی خرید. تلویزیون ابتدا باید یاد بگیرد با مخاطب خودش آشتی کند؛ مخاطبی که سالهاست از رفتارهای دوگانه این رسانه خسته شده است.
بازگشت به تلویزیون فرصتی برای ترمیم یک چهره؟
بازگشت به تلویزیون شاید برای خود پژمان جمشیدی نیز فرصتی مهم باشد؛ فرصتی برای عبور از یکی از پرحاشیهترین مقاطع زندگی حرفهای و بازسازی تصویری که در ماههای اخیر با چالشهای جدی روبهرو شده است. جمشیدی تا همین چندی پیش یکی از پرکارترین چهرههای سینمای ایران بود؛ بازیگری که گاهی پنج تا شش فیلم با حضور او همزمان روی پرده سینما داشت و نامش به یکی از تضمینکنندگان فروش در گیشه تبدیل شده بود. دوران طلایی او در سینما، با پیشنهادهای متعدد و حضور پیدرپی در پروژههای تجاری همراه بود. حالا شرایط متفاوت به نظر میرسد.
حاشیههای اخیر و فضای شکلگرفته پیرامون نام او، ادامه مسیر حرفهایاش را با پرسشهایی همراه کرده و به نظر میرسد بازگشت به سینما نیز دیگر به سادگی گذشته نباشد. در چنین شرایطی، تلویزیون میتواند سکوی تازهای برای حضور دوباره او در برابر میلیونها مخاطب باشد؛ فرصتی برای فاصله گرفتن از حاشیهها و بازسازی تدریجی تصویر عمومیاش. البته موفقیت این مسیر به کیفیت نقشآفرینی و واکنش مخاطبان بستگی دارد. با این حال، پرسش همچنان باقی است: آیا تلویزیون نیز به دنبال احیای اعتبار جمشیدی است یا بیش از هر چیز، برای نجات اعتبار خودش به نام او احتیاج دارد؟