ترک روی دیوار توقیف
اینترنت و جشنوارههای جهانی معادله قدیمی توقیف را تغییر دادهاند
هفت صبح| «توقیف» دیگر آن قدرت قدیمی را ندارد. فیلم میتواند مجوز اکران نگیرد، رنگ پرده سینما را نبیند و سالها در فهرست آثار مسئلهدار باقی بماند، اما هزاران نفر آن را روی موبایل و لپتاپشان تماشا کنند. اینترنت معادلهای را تغییر داده که زمانی ساده به نظر میرسید: فیلمی که اجازه نمایش نداشت، دیده نمیشد.امروز وضعیت پیچیدهتر است.
«قاتل و وحشی» حمید نعمتالله سالها پشت در اکران مانده، «کاناپه» کیانوش عیاری پیش از نمایش رسمی سر از اینترنت درآورده، «برادران لیلا» کن را تجربه کرده اما در ایران اکران نشده و «صد سال به این سالها» نزدیک دو دهه انتظار کشیده و سرانجام در سال ۱۴۰۵ روی پلتفرم نمایش داده شده است. آنطرفتر «بیداد» و «مراقب» شکل دیگری از سینمای بیرون چرخه مرسوم را پیش چشم میگذارند و از این دست در سینمای ایران کم نیست. پس شاید در روز ملی سینما بد نباشد سؤال قدیمی را جور دیگری مطرح کنیم: امروز واقعاً چه چیزی را میتوان توقیف کرد؟
فیلم ممنوع، تماشاگر موجود
«قاتل و وحشی» یکی از مشهورترین نمادهای این بلاتکلیفی است. فیلم حمید نعمتالله با بازی لیلا حاتمی سالهاست ساخته شده و هر چند وقت یکبار خبری درباره احتمال نمایش آن، کنجکاوی مخاطبان را زنده میکند. هنوز اما خبری از اکران عمومی نیست. انتظار چنان طولانی شده که «توقیفی بودن» تقریباً بخشی از شناسنامه فیلم شده است. سرنوشت «کاناپه» مسیر دیگری پیدا کرد. فیلم کیانوش عیاری سال ۱۳۹۵ ساخته شد و مسئله استفاده بازیگران زن از کلاهگیس مانع نمایش عمومی آن شد. سالها بعد نسخهای باکیفیت و غیرقانونی فیلم در فضای مجازی منتشر شد. عیاری نیز صریحاً با این اتفاق مخالفت کرد.
«برادران لیلا» نمونه مهم دیگری است. فیلم سعید روستایی پس از حضور در جشنواره کن امکان اکران عمومی در ایران پیدا نکرد اما نسخه آن بعدتر در فضای مجازی پخش شد. اثری که روی پرده سینماهای کشور دیده نشد، برای بخش بزرگی از مخاطبان دیگر یک فیلم نادیده نبود. همینجا مرز قدیمی ترک برداشت: اکراننشدن دیگر الزاماً مترادف دیدهنشدن نیست.
نوزده سال برای چه؟
«صد سال به این سالها» پرسش را جدیتر میکند. فیلم سامان مقدم سال ۱۳۸۶ ساخته شد و نزدیک به دو دهه پشت خط نمایش ماند. مرداد ۱۴۰۵ سرانجام به اکران آنلاین رسید. اما سؤال سادهای دوباره مطرح شد: چرا این فیلم باید
۱۹ سال دیده نمیشد؟
مرتضی شایسته، تهیهکننده اثر، گفته بود طی این سالها دلیل رسمی توقیف فیلم به او اعلام نشده است. فیلم نزدیک دو دهه امکان ملاقات با مخاطب نداشته و حالا همان اثر امکان نمایش پیدا کرده است. چه چیزی در فیلم تغییر کرده؟ فیلم همان فیلم است. زمانه عوض شده. توقیف طولانی اینجا معنایی فراتر از نمایشندادن پیدا میکند. فیلم بخشی از عمر فرهنگی خودش را هم از دست میدهد. اثری که قرار بوده با جامعه سال ۱۳۸۶ گفتوگو کند، در سال ۱۴۰۵ مقابل نسلی قرار گرفته که بخشی از آن هنگام تولید فیلم هنوز کودک بوده است. نمایش دیرهنگام میتواند راه فیلم را باز کند، اما عمر ازدسترفتهاش را پس نمیدهد.
سینمایی که دیگر منتظر نمیماند
ماجرای تازهتر پیچیدهتر است. امروز فقط با آثاری مواجه نیستیم که در مسیر رسمی ساخته شدهاند و بعد گرفتار مشکل نمایش شدهاند. نمونههایی شکل گرفتهاند که مسیر دیگری را برای تولید و دیدهشدن انتخاب میکنند.
«بیداد» سهیل بیرقی یکی از نمونههای مهم این جریان است. فیلم خارج از چرخه معمول مجوز ساخته شد، مسیر جشنوارههای خارجی را پیش گرفت، در کارلوویواری دیده شد و جایزه گرفت و بعد اینترنت راه ملاقات مستقیم آن با مخاطب شد.
«مراقب» محسن قرایی هم با حضور در بخش افقهای جشنواره ونیز و بحثهایی که پیرامون وضعیت مجوزهای آن شکل گرفت، همین پرسش را دوباره زنده کرد. دیگر تقسیمبندی ساده «فیلم مجاز» و «فیلم توقیفی» برای توضیح همه آنچه در سینمای ایران میگذرد کافی نیست. البته این مسیر روی رمانتیک ندارد. سینما صنعت هم هست. انتشار قاچاق آزادی فیلم نیست و میتواند حق سازنده و امکان بازگشت سرمایه را نابود کند. ماجرای «کاناپه» نشان داد شکستن دیوار توقیف گاهی با شکستن حقوق صاحب اثر همراه میشود.
توقیف کجای این نقشه ایستاده؟
«قاتل و وحشی»، «کاناپه»، «برادران لیلا»، «صد سال به این سالها»، «بیداد» و «مراقب» سرنوشت مشابهی ندارند و نمیتوان همه را زیر یک عنوان حقوقی قرار داد. هرکدام اما بخشی از تغییر رابطه میان فیلم، مجوز، پرده و مخاطب را نشان میدهند. سالها پیش میشد در سالن را بست و فیلم را دور از چشم مخاطب نگه داشت. امروز سالن فقط یکی از مسیرهای دیدن فیلم است.
جشنواره، پلتفرم، شبکه اجتماعی و گردش فایل راههای دیگری ساختهاند. روز سینما فرصت مناسبی برای بازتعریف یک واژه قدیمی است. توقیف هنوز میتواند فیلم را از پرده رسمی محروم کند، سرمایهاش را معطل بگذارد و مسیر حرفهای سازنده را تغییر دهد، اما دیگر تضمین نمیکند که فیلم دیده نشود. پس سؤال اصلی شاید این نباشد که چرا فلان فیلم اکران نمیشود. سؤال دشوارتر این است: فیلمی که اجازه نمایش ندارد اما راه خودش را به چشم تماشاگر پیدا میکند، واقعاً کجای جریان توقیف ایستاده است؟
