فلسفه در صف نانوایی
وز جهانی فلسفه فرصتی برای بازگشت به همین عادت فکری است. بازخوانی فارابی، ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا ارزشمند است، اما...
هفت صبح| برای پیدا کردن فلسفه لازم نیست سراغ کتابخانهها و قفسههای خاکگرفته برویم. زندگی روزمره ما پر از پرسشهایی است که از کنارشان میگذریم. وقتی درباره درستی یک رفتار قضاوت میکنیم، میان خواسته خود و حق دیگران تعادل میجوییم یا از خود میپرسیم کدام قانون سزاوار احترام گذاشتن است، با پرسشهایی فلسفی روبهرو هستیم.
فلسفه از همین موقعیتها آغاز میشود و به پرسشهایی درباره انسان و جامعه میرسد. در داوری درباره رفتار مسئولان، انتخاب میان بخشش و مجازات و دفاع از کسی که صدایش شنیده نمیشود نیز همین پرسشها حضور دارند. امروز، پنجشنبه ۱۹ نوامبر برابر با ۲۸ آبان، روز جهانی فلسفه است. این مناسبت در سال ۲۰۰۲ با ابتکار یونسکو آغاز شد و در سال ۲۰۰۵ رسمیت یافت. سومین پنجشنبه نوامبر هر سال به این روز اختصاص دارد تا پیوند فلسفه با مسائل عمومی و ارزش گفتوگو یادآوری شود.
ایرانیهایی که مسیر فلسفه را تغییر دادند
ایران و حوزه تمدنی آن در تاریخ فلسفه سهمی دارند. پس از ورود آثار یونانی به جهان اسلام، دانشورانی به شرح و نقد نوشتههای افلاطون و ارسطو پرداختند. ابونصر فارابی، مشهور به معلم ثانی، از چهرههای برجسته این دوره بود. او درباره جامعه مطلوب، حکومت، اخلاق و جایگاه عقل نوشت. در «آرای اهل مدینه فاضله» میپرسید جامعه خوب چگونه شکل میگیرد و حاکم شایسته چه ویژگیهایی دارد؟ پرسشی که هنوز زنده است.
ابنسینا این سنت را ادامه داد، اما به شرح آثار یونانی بسنده نکرد و دستگاه مستقلی ساخت. او در «شفا» به منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات پرداخت و تفاوت ماهیت و وجود را بررسی کرد. اندیشه او قرنها بر فلسفه اسلامی و اروپا اثر گذاشت. خواجه نصیرالدین طوسی در گسترش این سنت سهم داشت.
زکریای رازی نیز با دیدگاههای انتقادی خود درباره عقل، اخلاق و شناخت، نمونهای از استقلال رأی بود. فیلسوف هر سخنی را به دلیل شهرت گوینده نمیپذیرد و برای باورهایش دلیل میخواهد. متفکران ایرانی میراث یونان را ادامه دادند و راههای تازهای برای فهم هستی گشودند. فلسفه ایرانی در میراث یونانی متوقف نماند. شهابالدین سهروردی در قرن ششم هجری مکتب اشراق را بنیان گذاشت. او در کنار استدلال، برای شناخت حضوری و شهودی جایگاهی قائل بود و با بازخوانی حکمت ایران باستان، راهی تازه گشود.
ملاصدرا با تأسیس حکمت متعالیه، اندیشه ابنسینا، سهروردی، عرفان و کلام را در دستگاهی تازه گرد آورد. او اصالت وجود و حرکت جوهری را گسترش داد. بر اساس این نظریه، دگرگونی به ظاهر اشیا محدود نیست و بنیاد آنها نیز در حرکت است. همان چیزی که این روزها در نظریه ریسمان و تحلیل اجزای نوترون و پلوتون در اتمها مطرح است که ماده و انرژی را یکسان میپندارد.
چرا فلسفه را از زندگی جدا کردهایم؟
با چنین پیشینهای، عجیب است که بسیاری فلسفه را دانشی دشوار و دور از زندگی میدانند. اصطلاحاتی مانند ماهیت، جوهر و علیت پیچیده به نظر میرسند و آموزش گاهی به حفظ نام فیلسوفان محدود میشود. دانشآموز ممکن است تاریخ زندگی ابنسینا را بداند، اما فرصت کمی برای گفتوگو درباره عدالت، آزادی و مسئولیت داشته باشد. فلسفه در رابطههای روزانه ما حضور دارد.
تربیت فرزند با آزادی و مسئولیت پیوند دارد. قضاوت درباره فردی غایب، مسئله انصاف را پیش میکشد و بازنشر شایعه، پرسشی درباره حقیقت و شناخت است. رعایت نوبت، احترام به حریم خصوصی و مسئولیت در برابر همسایه، شکلهای ساده اندیشیدن اخلاقیاند. فلسفه ما را به سنجیدن دلیلها و پیامد رفتارمان پیش از هر نوع داوری دعوت میکند.
ماجرای جنجالی میزبانی فلسفه در تهران
ایران در سال ۱۳۸۹ فرصت میزبانی رویداد جهانی فلسفه را به دست آورد. قرار بود تهران از ۳۰ آبان تا ۲ آذر میزبان آن باشد. انتخاب تهران با اعتراض گروهی از فیلسوفان روبهرو شد. رامین جهانبگلو و جیانکارلو بوزتی از آغازگران اعتراض بودند و یورگن هابرماس نیز نامه مخالفت با میزبانی تهران را امضا کرد. منتقدان به محدودیت آزادی اندیشه و وضعیت دانشگاهها اشاره داشتند و برگزاری چنین گردهمایی را بدون فضای مناسب برای نقد و گفتوگو، ناسازگار با روح فلسفه میدانستند.
یونسکو حمایت رسمی خود را از برنامه تهران پس گرفت و مراسمی جداگانه در مقر خود در پاریس برگزار کرد. همایش تهران با ابتکار میزبانان ایرانی و ریاست غلامعلی حدادعادل برگزار شد. تناقض ماجرا این بود که گروهی با شعار دفاع از آزادی گفتوگو، خواستار تحریم نشستی شدند که امکان دیدار مستقیم فیلسوفان ایرانی و خارجی را فراهم میکرد. کارزار تحریم این فرصت را محدود کرد. البته اعتراض منتقدان درباره آزادی اندیشه و وضعیت دانشگاهها در دولت دوم محمود احمدینژاد نیز پرسشی فلسفی بود. فلسفه به فضایی نیاز دارد که استاد، دانشجو و شهروند بتوانند آزادانه پرسش کنند، مخالفت کنند و پاسخ بخواهند، از دیگران و از خودشان.
روز جهانی فلسفه فرصتی برای بازگشت به همین عادت فکری است. بازخوانی فارابی، ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا ارزشمند است، اما زنده نگه داشتن میراث آنان به تکرار نامها خلاصه نمیشود. فلسفه در جامعهای زنده است که مردم دلیلها را میخواهند، میان ادعا و واقعیت فرق میگذارند و باورهای خود را دوباره میسنجند. گاهی پرسشی ساده درباره انصاف، آزادی یا حقیقت، راهی به بزرگترین بحثهای تاریخ اندیشه باز میکند. همان چیزی که نسل z، مرزهای جدیدی را در آن گشودند.