سیبهای ارزان کنار جاده، میوههای گران در تهران
گزارش خبرنگار هفتصبح از فروش سیب کیلویی ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان در حاشیه جادههای آذربایجان غربی حکایت دارد
هفت صبح| سیبها کنار جاده روی هم تلنبار شدهاند. بعضی در گونی و جعبه قرار گرفتهاند و بعضی دیگر به شکل تودههایی از میوههای قرمز و زرد در حاشیه مسیر دیده میشوند. رانندههایی که از کنار باغهای آذربایجان غربی عبور میکنند، با منظرهای روبهرو هستند که در نگاه اول بیشتر به یک بازار میوه روباز شباهت دارد تا محصولی که قرار است راهی بازار مصرف شود. فروشندگان کنار جاده برای هر کیلوگرم سیب رقمی حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان مطالبه میکنند.
قیمتهایی که در مقایسه با بهای همین میوه در تهران، بسیار پایین به نظر میرسد. اینجا یکی از قطبهای اصلی تولید سیب کشور است. استانی که باغهای گسترده آن هر سال حجم بزرگی از محصول مورد نیاز بازار داخلی و صادراتی را تأمین میکنند، اکنون با مسئلهای قدیمی روبهرو شده است. محصول برداشت شده وجود دارد، باغدار برای فروش عجله دارد، مشتری هم در فاصله چند صد کیلومتری و در بازارهای بزرگ کشور منتظر خرید است، اما میان این سه حلقه ارتباط اقتصادی روانی برقرار نیست. سیب از باغ بیرون آمده، اما مسیر رسیدنش به مصرفکننده با موانع متعددی روبهرو شده است.
گزارش خبرنگار هفتصبح از حاشیه جادههای آذربایجان غربی، تصویری از بازاری را نشان میدهد که در آن فراوانی محصول به جای افزایش قدرت چانهزنی باغدار، به عاملی برای سقوط قیمت تبدیل شده است. بخشی از سیبها با کیفیت مناسب برای مصرف تازه عرضه میشوند و بخشی دیگر به دلیل اندازه، شکل ظاهری، آسیبدیدگی یا ریزش از درخت، در گروه سیب صنعتی قرار میگیرند. با این حال، وقتی بازار صادراتی و کارخانههای فرآوری ظرفیت جذب محصول را ندارند، فشار فروش به همه بخشهای زنجیره تولید منتقل میشود.
یک استان با ۱.۴ میلیون تن سیب
آذربایجان غربی امسال نیز جایگاه خود را به عنوان یکی از بزرگترین قطبهای تولید سیب کشور حفظ کرده است. بر اساس اعلام رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، پیشبینی تولید سیب در سال جاری به بیش از یک میلیون و ۴۰۰ هزار تن رسیده است. رقمی که حدود ۳۰ درصد آن در گروه سیب صنعتی قرار میگیرد. به این ترتیب، نزدیک به ۴۰۰ هزار تن سیب باید از مسیر کارخانههای فرآوری جذب شود. این حجم تولید برای استانی که بخش مهمی از اقتصاد روستایی آن به باغداری وابسته است، یک ظرفیت اقتصادی بزرگ به شمار میرود. با این حال، تولید بالا به خودی خود درآمد بیشتری برای باغدار ایجاد نمیکند.
بازار باید توان جذب محصول را داشته باشد، صادرات باید در زمان مناسب انجام شود و صنایع تبدیلی نیز باید برای خرید محصول نقدینگی و ظرفیت عملیاتی کافی در اختیار داشته باشند. مشکل از جایی آغاز میشود که سیب برداشت شده در یک بازه زمانی محدود باید فروخته شود. باغدار برای جمعآوری محصول هزینه کارگر، حمل، سبد و نگهداری پرداخت کرده است. بخشی از محصول نیز به سردخانه منتقل میشود که هزینه جداگانهای دارد. هر روز تأخیر در فروش، فشار مالی بیشتری به تولیدکننده وارد میکند. در چنین شرایطی، فروش کنار جاده با قیمت پایین گاهی به انتخابی برای جلوگیری از زیان بیشتر تبدیل میشود.
صادراتی که از باغ عقب مانده است
یکی از مهمترین مسیرهای خروج سیب آذربایجان غربی از بازار داخلی، صادرات به کشورهای همسایه و بازارهای منطقهای است. عراق، افغانستان، پاکستان، هند و کشورهای حوزه اوراسیا از مقاصد مورد توجه صادرکنندگان این محصول هستند. با این حال، صادرات سیب در سال جاری با موانع متعددی مواجه شده است.جعفر نیکزاد، رئیس اتحادیه صادرکنندگان میوه و ترهبار آذربایجان غربی، مهرماه امسال از کاهش صادرات نسبت به سال گذشته خبر داده و پیچیدگی تعهدات ارزی، دشواری بازگشت ارز و ضعف زیرساختها را از عوامل این وضعیت معرفی کرده است.
به گفته او، بخشی از صادرکنندگان واقعی به دلیل پیچیدگی مقررات از چرخه تجارت خارج شدهاند و واسطهها جای آنها را گرفتهاند. این مسئله برای محصولی مانند سیب اهمیت ویژهای دارد. سیب برخلاف کالاهای صنعتی، برای ورود به بازار مقصد به زمانبندی دقیق، نگهداری مناسب و حملونقل استاندارد نیاز دارد. صادرکننده باید بتواند محصول را با قیمت رقابتی خریداری کند، هزینه حمل را بپردازد و در نهایت ارز حاصل از فروش را از مسیرهای قابل دسترس به کشور بازگرداند. وقتی تعهدات ارزی با محدودیتهای بانکی و هزینههای تجاری همراه میشوند، بخشی از جذابیت صادرات از بین میرود.
در گزارشهای منتشرشده از وضعیت صادرات استان، کمبود کامیونهای یخچالدار، هزینه بالای حمل دریایی، مشکلات مرزی و ضعف امکانات سورتینگ و بستهبندی نیز مطرح شده است. این موانع باعث میشوند حتی محصولی که مشتری خارجی دارد، با تأخیر و هزینه بیشتری به مقصد برسد. مسئله اینجاست که محدودیت صادرات الزاماً به شکل ممنوعیت رسمی بروز نمیکند. گاهی مجموعهای از مقررات ارزی، هزینههای حمل، مشکلات بانکی و تشریفات مرزی چنان هزینه تجارت را افزایش میدهد که صادرکننده از خرید محصول منصرف میشود. نتیجه اقتصادی این وضعیت برای باغدار تفاوت چندانی با بسته شدن مسیر صادرات ندارد.
تهران چند برابر گرانتر میخرد
در فاصله چند صد کیلومتری باغهای آذربایجان غربی، بازار تهران شرایط متفاوتی دارد. بررسی نرخهای عمدهفروشی میدان بزرگ میوه و ترهبار تهران برای هفته ۱۱ تا ۱۷ آبان ۱۴۰۵ نشان میدهد هر کیلوگرم سیب زرد و قرمز لبنان حدود ۹۵ هزار تومان قیمتگذاری شده است. با احتساب حاشیه افزایش ۳۰ تا ۳۵ درصدی خردهفروشی، کف قیمت این محصول در سطح شهر به حدود ۱۲۴ تا ۱۲۸ هزار تومان میرسد. این در حالی است که در برخی مناطق تهران شاهد قیمتهای حدود 200 هزار تومانی هستیم.
البته سیب لبنان در این فهرست با سیب داخلی آذربایجان غربی یکسان نیست و مقایسه آن دو باید با در نظر گرفتن نوع، کیفیت، اندازه و هزینه عرضه انجام شود. با این حال، اختلاف قیمت ۲۰ تا ۳۰ هزار تومانی کنار جاده با نرخهای بازار تهران، شکاف قابلتوجه میان قیمت مبدأ و مقصد را نشان میدهد. حتی اگر بخشی از این اختلاف به هزینه سورتینگ، بستهبندی، ضایعات، حملونقل و سود عمدهفروش و خردهفروش مربوط باشد، همچنان پرسش اصلی باقی است. چرا سیبی که در یکی از بزرگترین قطبهای تولید کشور با قیمت پایین عرضه میشود، با چنین فاصلهای به دست مصرفکننده شهری میرسد؟
کامیونی که گرانتر از سیب تمام میشود
حملونقل یکی از عوامل مهم این فاصله است. انتقال محصول از باغهای آذربایجان غربی به بازار تهران به کامیون، کارگر بارگیری، جعبه، هزینههای مسیر و شبکه توزیع نیاز دارد. در مورد سیب صادراتی نیز استانداردهای نگهداری و استفاده از کامیونهای یخچالدار اهمیت بیشتری پیدا میکند.مشکل زمانی تشدید میشود که ناوگان مناسب به اندازه کافی در دسترس نباشد. کامیون یخچالدار هزینه بیشتری دارد و در صورت طولانی شدن زمان انتظار در مرز یا توقف در مسیر، هزینه حمل افزایش پیدا میکند. از سوی دیگر، برای بارهایی که با کامیون معمولی به بازار داخلی منتقل میشوند نیز هزینه سوخت، دستمزد و استهلاک خودرو در قیمت نهایی اثر دارد.
در گزارشهای مربوط به صادرات سیب استان، کمبود کامیونهای یخچالدار و افزایش هزینههای حمل دریایی بارها مورد اشاره قرار گرفته است. رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق ایران نیز در مهرماه امسال هزینه حمل یک کانتینر را بین ۸ تا ۱۲ هزار دلار اعلام کرده و نسبت به فشار همزمان هزینه حمل و تعهدات ارزی بر صادرکنندگان هشدار داده است. برای صادرکنندهای که باید در بازارهای خارجی با تولیدکنندگان کشورهای دیگر رقابت کند، چنین هزینههایی اهمیت تعیینکنندهای دارد. اگر قیمت فروش در مقصد پاسخگوی هزینه خرید، بستهبندی، حمل و تعهدات ارزی نباشد، خرید سیب از باغدار نیز کاهش پیدا میکند.
۷۳ مرکز خرید در برابر کوه سیب
برای ساماندهی بازار سیب صنعتی، ۷۳ مرکز خرید و جمعآوری در نقاط مختلف آذربایجان غربی مستقر شدهاند. هدف از این اقدام، حذف واسطهها و رساندن محصول باغداران به کارخانههای فرآوری است. با این حال، وجود مراکز خرید به تنهایی تضمینکننده فروش محصول نیست. این مراکز زمانی کارآمد هستند که کارخانهها نقدینگی کافی داشته باشند، قیمت خرید شفاف باشد و محصول پس از جمعآوری به سرعت وارد خط تولید شود. در همین زمینه، تعاون روستایی نیز خرید توافقی سیب صنعتی را دنبال کرده است. نرخ ۱۷ هزار تومان برای هر کیلوگرم سیب صنعتی اعلام شده و خرید با مشارکت برخی کارخانهها ادامه دارد.
اما گزارشهای میدانی از اختلاف قیمت در مراکز خرید حکایت دارند. این اختلاف نشان میدهد سیاست اعلام نرخ بدون تأمین منابع مالی و نظارت بر اجرای آن، لزوماً به بهبود وضعیت باغدار منجر نمیشود. از طرف دیگر، فروش سیب کنار جاده با قیمت ۲۰ تا ۳۰ هزار تومان نیز یک پیام اقتصادی روشن دارد. بازار در نقطه تولید با مازاد عرضه روبهروست و تولیدکننده برای تبدیل محصول به پول نقد، حاضر به پذیرش قیمتهای پایینتر شده است. در چنین شرایطی، هر روز تأخیر در خرید و انتقال محصول، خطر افت کیفیت و افزایش ضایعات را بیشتر میکند.
محصولی که باید پیش از برداشت برایش مشتری پیدا کرد
بحران امسال سیب آذربایجان غربی حاصل یک عامل منفرد نیست. تولید بالا، دشواری صادرات، تعهدات ارزی، کمبود ناوگان تخصصی، هزینه حمل و محدودیت نقدینگی صنایع تبدیلی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. نتیجه این مجموعه، بازاری است که در آن تولیدکننده برای فروش عجله دارد و خریدار قدرت بیشتری در تعیین قیمت پیدا کرده است. مسئله مهمتر، تکرار سالانه این وضعیت است. زمان برداشت سیب از ماهها قبل قابل پیشبینی است و میزان تقریبی تولید نیز در آمارهای کشاورزی مشخص میشود. با این حال، برنامهریزی برای صادرات، خرید توافقی، تأمین اعتبار کارخانهها و تدارک ناوگان حملونقل اغلب همزمان با آغاز برداشت جدی میشود.
برای جلوگیری از تکرار این صحنه، لازم است قراردادهای خرید صنایع تبدیلی پیش از فصل برداشت تنظیم شود، منابع مالی خرید سیب صنعتی در اختیار مراکز جمعآوری قرار بگیرد و صادرکنندگان نیز با مقررات ارزی قابل پیشبینیتری فعالیت کنند. توسعه ناوگان یخچالدار و امکانات بستهبندی نیز باید بخشی از برنامه دائمی زنجیره تولید باشد. سیبهای کنار جاده آذربایجان غربی، حاصل یک سال کار و تلاش و هزینه کردن باغداران هستند.
محصولی که برای تولید آن هزینه آب، زمین، کود، سم، هرس و کارگری پرداخت شده، اکنون با قیمتی پایینتر از بسیاری از میوههای بازار به فروش میرسد. در آن سوی مسیر، مصرفکننده تهرانی همچنان سیب را با قیمتهایی چند برابر خریداری میکند. فاصله میان این دو قیمت، بیش از آنکه داستان فراوانی یا کمبود سیب باشد، روایت زنجیرهای است که در انتقال ارزش محصول از باغ به سفره خانوار دچار اختلال شده است.
کارخانههایی که روی کاغذ ظرفیت دارند
در بخش صنایع تبدیلی نیز تصویر پیچیدهتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد. حدود ۴۰۰ هزار تن از محصول امسال استان در گروه سیب صنعتی قرار میگیرد. این بخش از تولید باید به کارخانههای آبمیوه، کنسانتره، پوره، کمپوت و سایر محصولات غذایی برسد. با این حال، بازار فرآوری با مشکلاتی از جمله محدودیت نقدینگی، هزینه بالای خرید مواد اولیه، دشواری فروش محصول نهایی و ضعف تجهیزات فنی مواجه است. نکته جالب اینکه آمار رسمی منتشرشده از سوی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی، از فعالیت ۴۲ کارخانه فرآوری با ظرفیت اسمی یک میلیون و ۹۰۰ هزار تن خبر میدهد.
همچنین ظرفیت سردخانهای استان یک میلیون و ۳۰۰ هزار تن و ظرفیت سورتینگ حدود ۴۰۰ هزار تن اعلام شده است. مسئولان استانی معتقدند این ظرفیت برای جذب سیب صنعتی کافی است. اما ظرفیت اسمی کارخانه با میزان خرید واقعی آن تفاوت دارد. کارخانهای که تجهیزات دارد، برای خرید چند هزار تن سیب به نقدینگی احتیاج دارد. از طرف دیگر، وقتی بازار کنسانتره و آبمیوه با محدودیت فروش مواجه است، مدیر کارخانه برای خرید محصول بیشتر احتیاط میکند. هزینه انرژی، بستهبندی، مواد اولیه و دستمزد نیز در محاسبات تولیدکننده صنعتی اثرگذار است.
به این ترتیب، ممکن است روی کاغذ ظرفیت فرآوری استان از حجم سیب صنعتی بیشتر باشد، اما در عمل همه این ظرفیت به شکل مستمر و با توان مالی کافی مورد استفاده قرار نگیرد. این فاصله میان ظرفیت اسمی و عملکرد واقعی، یکی از حلقههای مهم بحران بازار سیب است. گزارش تسنیم از وضعیت بازار سیب صنعتی در دوم آبان امسال، ابعاد این مشکل را نشان میدهد.
بر اساس این گزارش، پس از برگزاری جلسات ساماندهی بازار، نرخ خرید هر کیلوگرم سیب صنعتی در برخی مراکز ۱۷ هزار تومان با پرداخت سهماهه و در یک کارخانه دیگر ۱۴ هزار تومان به شکل نقدی اعلام شده بود. با این حال، در بعضی مراکز قیمت خرید به حدود ۸ هزار تومان رسیده بود. این ارقام نشان میدهد حتی در بازار سیب صنعتی نیز فاصله قابلتوجهی میان نرخهای اعلامی و معاملات واقعی وجود دارد. باغدار با هزینههای برداشت و کارگری مواجه است و وقتی کارخانه خرید را به تعویق میاندازد یا پرداخت را چند ماه بعد انجام میدهد، انگیزهای برای تحویل محصول با چنین شرایطی باقی نمیماند.