خرمالو با خریدار شوخی ندارد
طعم گس میوه نارس، عمر کوتاه محصول رسیده و اختلاف قیمت باغ تا مغازه خرید این میوه نارنجی را به ماجرایی پرجزئیات تبدیل کرده است
هفت صبح، نوید ایران‌بهار | پاییز که می‌رسد، بعضی میوه‌ها پیش از آنکه روی پیشخوان مغازه‌ها جا خوش کنند، در حیاط خانه‌ها اعلام حضور کرده‌اند. خرمالو از همین دسته است. درختی که زمانی در گوشه حیاط خانه‌های قدیمی تهران سایه می‌انداخت، حالا محصولاتش در میوه‌فروشی‌ها با قیمت‌های کیلویی ۱۵۰ تا ۳۰۰ هزار تومان مشتری پیدا می‌کند. چند خیابان آن‌طرف‌تر، در باغ‌های کن و سولقان، قصه دیگری جریان دارد. باغدار باید از درختان بلند بالا برود، میوه‌ها را با احتیاط بچیند و پیش از آنکه نرمی بیش از اندازه، ارزش محصول را پایین بیاورد، آن را به بازار برساند.
مهاجری از شرق آسیا
خرمالوی آسیایی خاستگاه چینی دارد و با نام‌های خرمالوی ژاپنی و کاکی هم شناخته می‌شود. سال دقیق ورود نخستین نهال آن به ایران در اسناد تاریخی روشن نیست. روایت باغداران قدیمی تهران، گسترش کشت آن را به دوره پهلوی اول نسبت می‌دهد. این میوه به‌تدریج با آب‌وهوای مناطق مختلف ایران سازگار شد و از باغ‌های شمال تا حاشیه تهران گسترش پیدا کرد.
انتخاب خرمالو برای حیاط خانه‌های قدیمی هم حساب‌وکتاب جالبی داشت. این درخت محصول خوراکی می‌داد، سایه ایجاد می‌کرد و در پاییز با تغییر رنگ برگ‌هایش به زرد و سرخ، جلوه متفاوتی به خانه می‌بخشید. مقاومت نسبی در برابر بسیاری از آفت‌ها و بیماری‌ها و نیاز کمتر به مراقبت‌های مداوم، مزیت دیگری بود. وقتی برگ‌ها می‌ریختند و میوه‌های نارنجی روی شاخه‌ها باقی می‌ماندند، حیاط خانه منظره‌ای شبیه کارت‌پستال پیدا می‌کرد.
باغ‌های خرمالو کجاست؟
در تهران، کن و سولقان از شناخته‌شده‌ترین کانون‌های قدیمی تولید خرمالو هستند. باغ‌های کن سابقه طولانی در این محصول دارند و خرمالوچینی در این منطقه به مهارتی محلی تبدیل شده است. در شمال کشور نیز گیلان جایگاه مهمی دارد. تالش، لنگرود، آستارا، رودسر و املش از مناطق اصلی تولید هستند. طبق پیش‌بینی جهاد کشاورزی گیلان، امسال ۲۷۶۴ تن خرمالو از ۲۷۰ هکتار باغ استان برداشت می‌شود و بیش از ۲۲۵۰ خانوار در تولید آن فعالیت دارند.
فارس هم در این بازار سهم مهمی دارد. جهرم و بیضا از مناطق برداشت خرمالو هستند و پیش‌بینی امسال جهاد کشاورزی استان، تولید بیش از ۳۶۰۰ تن از ۲۷۵ هکتار باغ است. گلستان و مازندران نیز در شمار تولیدکنندگان اصلی این میوه قرار دارند.
۸۵ هزار تومان عمده‌فروشی و ۳۰۰ هزار تومان مغازه
حالا نوبت حساب‌وکتاب بازار است. در نرخ عمده‌فروشی میدان بزرگ میوه و تره‌بار تهران برای هفته ۱۱ تا ۱۷ آبان ۱۴۰۵، قیمت هر کیلو خرمالو ۸۵ هزار تومان اعلام شده است. نرخ اعلامی برای این میوه در میادین مصرفی تهران نیز حدود ۹۰ هزار تومان اعلام شده، اما در بعضی میوه‌فروشی‌های سطح شهر قیمت به ۱۵۰ تا ۳۰۰ هزار تومان می‌رسد. این فاصله قیمت، پرسش مهمی برای خریدار ایجاد می‌کند. چرا میوه‌ای که در بازار عمده‌فروشی با نرخ ۸۵ هزار تومان معامله می‌شود، در بعضی مغازه‌ها تا ۳۰۰ هزار تومان قیمت دارد؟
اندازه، رقم، درجه کیفی، یکدستی و میزان رسیدگی در قیمت‌گذاری مؤثرند. هزینه سورت، بسته‌بندی، حمل و ضایعات هم در مسیر رسیدن محصول از باغ به مغازه اهمیت دارند. خرمالو میوه حساسی است و جابه‌جایی آن، به‌خصوص در مرحله رسیدگی، دقت زیادی می‌طلبد. برای یک خانواده، خرید دو کیلو خرمالو با نرخ ۱۵۰ هزار تومان، ۳۰۰ هزار تومان هزینه دارد. همین خرید در مغازه‌ای با نرخ کیلویی ۳۰۰ هزار تومان به ۶۰۰ هزار تومان می‌رسد. اختلافی که ارزش مقایسه کیفیت و قیمت را بیشتر می‌کند.
خرمالوی گس، دردسر شیرین بازار
خرمالو دو گروه کلی گس و غیرگس دارد. در رقم‌های گس، میوه پیش از رسیدگی کامل به دلیل ترکیبات تاننی، دهان را جمع می‌کند. با رسیدن، شیرینی و لطافت گوشت میوه بیشتر می‌شود. از همین‌جا یکی از مشکلات فروش این محصول آغاز می‌شود. خرمالوی سفت دوام بیشتری در حمل‌ونقل دارد، اما ممکن است هنوز آماده مصرف نباشد. نمونه کاملاً رسیده هم مشتری بیشتری برای مصرف فوری دارد، اما زمان نگهداری کوتاه‌تری دارد. برای خانواده‌ها، خرید ترکیبی از خرمالوهای رسیده و کمی سفت منطقی‌تر است. میوه‌های نرم زودتر مصرف می‌شوند و باقی محصول در خانه فرصت رسیدن پیدا می‌کند. خرید مقدار متناسب با مصرف چند روزه نیز از دورریز جلوگیری می‌کند.
وقتی خرمالو از درخت به نخ آویزان می‌شود
یک بازار کوچک دیگر هم در دل این میوه نارنجی پنهان شده است: خرمالوی خشک. در روش سنتی خشک‌کردن، میوه‌های سفت و سالم را با حفظ دمشان می‌چینند، پوست می‌گیرند و با نخ از شاخه یا زیر سقف آویزان می‌کنند. جریان هوا و زمان، رطوبت میوه را کاهش می‌دهد و شیرینی طبیعی آن را غلیظ‌تر می‌کند. در روش ژاپنی موسوم به هوشی‌گاکی، میوه‌ها پس از چند روز خشک‌شدن به‌آرامی با دست ماساژ داده می‌شوند تا بافتشان نرم و یکنواخت شود. این فرایند حدود یک ماه زمان می‌برد و در پایان، سطح میوه ممکن است با بلورهای قند طبیعی سفیدرنگ شود.
خرمالوی خشک، محصولی با ماندگاری بیشتر و امکان عرضه در ماه‌های سرد سال است. این شیوه، راهی برای استفاده از محصولی است که در شکل تازه عمر محدودی دارد. به این ترتیب، بخشی از محصول باغ از رقابت کوتاه‌مدت میوه‌فروشی‌ها خارج می‌شود و به کالایی با ارزش افزوده متفاوت تبدیل می‌شود. خرمالو حالا میان سه بازار رفت‌وآمد می‌کند: درختان حیاطی که هنوز یادگار خانه‌های قدیمی‌اند، باغ‌هایی که برای فروش محصول پاییزی برداشت می‌کنند و مغازه‌هایی که قیمت هر کیلو از این میوه را تا ۳۰۰ هزار تومان بالا می‌برند. میوه‌ای که روزگاری با چیدن چند عدد از درخت حیاط به خانه می‌رسید، امروز از مسیر باغدار، سورتینگ، حمل‌ونقل و خرده‌فروشی به سفره می‌آید. پاییز هنوز با خرمالو نارنجی است، اما خریدنش بیش از گذشته حساب‌وکتاب می‌خواهد.
