انحصار پنهان در میادین میوه و ترهبار
افزایش قیمت میوه درحالی سرسامآور شده که شهرداری به عنوان متولی میادین میوه و تره بار میتواند در مدیریت قیمتها نقش ایفا کند
هفت صبح| میادین میوه و ترهبار شهرداری تهران، سهم بسیار بزرگی از تأمین میوه و سبزیجات بازار پایتخت را در اختیار دارند. این سهم بزرگ، به آنها قدرت تعیینکنندهای در قیمتگذاری بخشیده است؛ به گونهای که بخش عمدهای از قیمتی که امروز در بازار میوه تهران شکل میگیرد، از طریق همین میادین تعیین میشود. این موقعیت، اگر در چارچوب رقابت سالم و نظارت موثر اداره شود، میتواند به نفع مصرفکننده باشد اما واقعیت حکایت از عدم رقابت دارند.
مرتضی شیرازی، عضو هیئت مدیره تعاون روستایی استان تهران، در گفتوگو با خبرنگار هفت صبح، با اشاره به وضعیت بازار میوه و نقش سازمان میادین، گفت: «فلسفه وجودی سازمان میادین از ماهیت اصلی خود دور شده است. این سازمان اسمی دست تولیدکنندههاست، اما عملا طبق مزایدهها، تولیدکنندگان یا افرادی که رابطه دارند، غرفهها را میگیرند و به مستاجرین واگذار میکنند. مستاجرین نیز برای درآمدزایی مجبورند هزینههای خود را به قیمت نهایی اضافه کنند.»
وی با بیان اینکه در مورد سیبزمینی و سایر اقلام، قیمتها مدام بالا و پایین میشود، افزود: «اخیرا تکلیفی مشخص شده که روستاییها محصول را با قیمت تمامشده تحویل بگیرند و مقادیری مانند ۵۰۰ کیلو، یک تن یا دو تن را عرضه کنند. اما این اعداد نمیتواند بازار را کنترل کند. برای مثال، اکنون سیبزمینی از حوزه تعاونیها با قیمت ۵۷ هزار تومان تحویل گرفته میشود و با ۶۳ تا ۶۵ هزار تومان عرضه میشود، اما حجم ۱۰۰ تنی برای مدیریت بازار کافی نیست.»
شیرازی با تاکید بر اینکه قیمت تولید به دلیل افزایش هزینهها بالا رفته است، تصریح کرد: «کشاورز برای زیر ۵۴ تا ۵۵ هزار تومان واقعاً نمیصرفه که محصول خود را بفروشد. از طرفی، تولید نیز کاهش یافته است. مشکل دیگر اینکه در چند روز آینده بارندگی پیشبینی میشود و عملا برداشت از مزارع اتفاق نمیافتد که این موضوع نیز اثر مضاعفی بر بازار خواهد داشت.»
عضو هیئت مدیره تعاون روستایی استان تهران با اشاره به اهمیت ذخیرهسازی، گفت: «الان که فصل تولید است، باید ذخیرهسازی انجام شود، اما چون قیمت بالا است، همه با عجله محصول را به میادین میفرستند و به ذخیرهسازی نمیرسیم، یعنی به دلیل ناتوانی سازمان میوه و ترهبار چند روز دیگر بحران بعدی در میوه و سبزیجات را خواهیم داشت.
در طبق برنامه شورای شهر تهران قبلا ذخیرهسازی تا ۵۰ هزار تن بود، اما اکنون متولی ذخیرهسازی مشخص نیست و معلوم نیست این کار انجام میشود یا نه. اینکه ذخیرهسازی در تهران انجام شود یا در استانهای تولیدکننده، خودش مسئلهای جداگانه است. این بلاتکلیفی وزارت جهاد و سازمان میادین باعث شده که این بحران خود را نشان دهد. الان قضیه سیبزمینی است و چهار روز دیگر ممکن است به پیاز و سایر محصولات نیز سرایت کند.»
شیرازی با اشاره به زمان مناسب ذخیرهسازی، گفت: «ذخیرهسازی باید در زمانی اتفاق بیفتد که محصول در حداقل قیمت باشد؛ یعنی در اوج تولید. برای اینکه نگذارید کشاورز زیان کند، باید ارزیابی کنید که روزانه چه مقدار محصول از زمینها برداشت میشود و ظرفیت بازار چقدر است. اگر در پیک تولید، روزانه ۵۰۰ تن ظرفیت بازار باشد و ۶۰۰ تن وارد بازار شود، قیمت بالا میرود.
باید ۴۰۰ تن را خرید و ذخیره کرد تا برای فصل خارج از فصل نگه داشت. اما الان به دلیل داغ بودن بازار و کاهش تولید، مستقیم به سمت بازار میرویم و ذخیرهسازی بسیار ضعیف انجام میشود. باید ۴۰ هزار تن ذخیرهسازی برای زمستانگذرانی داشته باشیم، اما در برخی نقاط به ۲۰ یا ۱۵ هزار تن هم نمیرسیم. در نتیجه، قیمت دوباره افزایش مییابد و در آن زمان نمیتوانیم واردات انجام دهیم، چون کشورهای همسایه مانند پاکستان نیز با همین مشکل مواجه هستند.»
شهرداری تهران قدرت تنظیم بازار میوه را دارد
همچنین رضا کلهر، مدیرعامل شرکت تعاونی روستایی کهریزک و عضو تعاون روستایی تهران، در گفتوگو با خبرنگار هفت صبح، با اشاره به تفاوت قیمت میوه در میدان مرکزی و مغازههای سطح شهر، گفت: «شهرداری تهران در میدان میوه و ترهبار غرفههایی در اختیار فروشندگان قرار میدهد و اجارهبهای این غرفهها عددی کمتر از اجاره مغازههای سطح شهر است. همین تفاوت در هزینهها، به شهرداری این امکان را میدهد که بر قیمت فروش نظارت داشته باشد، اما وقتی به مغازهدار سطح شهر میگوییم سیب را ۱۵۰ هزار تومان بفروش، او میگوید ۲۲۰ هزار تومان قیمت تمامشده است و باید بالاتر بفروشم.»
وی با بیان اینکه مغازهداران سطح شهر به دلیل هزینههای بالاسری مانند آب، برق، گاز و اجاره، مجبور به فروش گرانتر هستند، افزود: «این هزینهها باعث میشود که مغازهدار نتواند محصول را ارزانتر به دست مصرفکننده برساند، چون برای او صرفه اقتصادی ندارد. در مقابل، در بازارهای روز شهرداری و روستا بازار تعاونی روستایی، میتوان قیمت را کنترل کرد و محصول را با نرخ مناسبتر به دست مردم رساند.»
کلهر با تاکید بر اینکه نظارت بر قیمتها در سطح خرد بسیار دشوار است، تصریح کرد: «تعزیرات حکومتی بر اقلام اساسی مانند گوشت، مرغ، برنج، روغن و شکر که ارز دولتی به آنها اختصاص مییابد نظارت میکند. وزارت صمت و وزارت جهاد کشاورزی نیز هرکدام در حوزه خود نظارتهایی دارند، اما این نهادها نمیتوانند دونهدونه مغازهها را کنترل کنند. مغازهدار خودش مستقیماً خرید میکند و هزینههایش را روی قیمت نهایی اعمال میکند. شما نمیتوانید به او دستور بدهید که سیب را ۱۷۰ هزار تومان بفروش، چون او میگوید قیمت تمامشدهام بالاست.»
مدیرعامل شرکت تعاونی روستایی کهریزک در پایان با اشاره به نقش نهادهای بزرگ در کنترل قیمت، گفت: «در بازارهای روز شهرداری و روستا بازار تعاونی روستایی، میتوان این کار را انجام داد و قیمت مناسب را به دست مردم رساند. اما گسترش این شبکه بهگونهای که محصول مستقیم به دست مصرفکننده نهایی برسد، کار دشواری است. مجموعهای مانند شهرداری تهران با آن حجم پولی که در اختیار دارد و با امکانات و زمینهایی که در اختیارش است، میتواند این کار را انجام دهد و شبکه توزیع مناسبتری ایجاد کند.»
سیاستی متفاوت در بازار میوه پایتخت
نتیجه تمرکز قدرت، در عرضه میوه و تره بار در تهران ایجاد یک نوع انحصار در بازار میوه و ترهبار بوده است. بسیاری از نیسانها و خودروهایی که میوه را عرضه میکنند و حتی گاریهای دستفروشی که در سطح شهر میوه میفروشند، عمدتاً تحت نظارت شهرداری فعالیت میکنند. به این ترتیب، قیمتی که این عرضهکنندگان ارائه میدهند نیز عملاً از طریق شهرداری قابل کنترل است. به بیان سادهتر، بازار میوه و ترهبار تهران، در عمل توسط شهرداری قیمتگذاری میشود و اگر قیمتها بالا هستند، نقش شهرداری در این میان، کاملاً محسوس است.
نکته کلیدی اینجاست که شهرداری تهران، اختیار این میادین را عمدتاً به پیمانکاران واگذار کرده است. همین واگذاری، باعث شده سودهای کلانی به جیب عدهای خاص برود. در حالی که شهرداری میتوانست از این میادین به عنوان ابزاری برای تنظیم بازار و کاهش قیمت استفاده کند، عملاً به بستری برای انتقال منافع به پیمانکاران تبدیل شده است.
در همین حال، اجازه عرضه به صورت ماشینی خارج از چارچوب شهرداری، یا عرضه در میادین بزرگ خارج از کنترل شهرداری که عمدتاً از طریق تعاونیها میتواند انجام شود، داده نمیشود. این محدودیتها، عملاً انحصار شهرداری را در بازار میوه و ترهبار تثبیت کرده و فضای رقابت را از میان برده است.
هرچند شهرداری تهران، همواره بر نقش خود در کمک به دولت برای تنظیم قیمتها و مهار تورم در بازارهای مختلف تأکید کرده است، اما در بازار میوه و ترهبار، عملاً سیاستی متفاوت اجرا میشود. انحصار در عرضه، واگذاری میادین به پیمانکاران و مسدود کردن مسیرهای رقابتی، همگی نشان میدهد که در این بازار، سیاستی در جهت افزایش قیمتها و حفظ منافع گروهی خاص دنبال میشود، نه کاهش فشار بر سفره مردم.
بنابراین بازار میوه و ترهبار تهران، در شرایط کنونی، با یک انحصار پنهان مواجه است که در آن، شهرداری هم قیمتگذار است، هم واگذارکننده امتیاز، و هم ناظر بر عرضه. این ساختار، نه تنها به نفع مصرفکننده نیست، بلکه با ادعای مهار تورم نیز در تضاد آشکار قرار دارد. شکستن این انحصار، از طریق آزادسازی عرضه، حمایت از تعاونیها و نظارت شفاف بر پیمانکاران، میتواند گامی موثر در جهت کاهش قیمت میوه و سبزیجات و بهبود معیشت مردم باشد.
