آب نباید قربانی منازعات ژئوپلتیکی شود
هفت صبح: پس از انتشار گزارش نیویورک تایمز و احتمال ارتباط برخی سدها و زیرساختهای آبی ایران با تأسیسات نظامی، انجمن دیپلماسی آب در بیانیهای تاکید کرد که نزدیکی جغرافیایی سدها به اهداف نظامی بدون ارائه سند معتبر اثبات کارکردهای نظامی آنها نیست و آب نباید قربانی منازعات ژئوپلتیکی شود.
هفت صبح| نیویورک تایمز در گزارشی ادعا میکند که با بررسی نقشه سدهای ایران و اهدافی که طی جنگهای اخیر ایران با آمریکا و اسرائیل مورد حمله قرار گرفتهاند، زیرساختهای آبی ایران با هدف دوگانه ساخته شده و تامین کننده نیازهای انرژی بخش نظامی هستند. این گزارش سوگیرانه تلاش میکند زیرساختهای آبی ایران خشک را نظامی جلوه داده و آن را تبدیل به هدفی مشروع برای حمله کند.
انجمن دیپلماسی آب در بیانیهای، در واکنش به گزارش این روزنامه که در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ با عنوان «جنگ ممکن است به معمای دیرینه سدهایی در ایران که دلیل روشنی برای ساخت آنها وجود نداشت، پاسخ دهد» واکنش نشان میدهد و تاکید میکند که از شفافیت، بررسی مستقل و پاسخگویی علمی در توسعه منابع آب حمایت میکند. با این حال، نسبت دادن اهداف نظامی به زیرساختهای حیاتی آب، بدون وجود شواهد معتبر و قابل راستیآزمایی، پیامدهای جدی علمی، انسانی، حقوقی و امنیتی به همراه دارد.
نزدیکی جغرافیایی نشاندهنده هدف نظامی نیست
در بیانیه این انجمن تاکید میشود که نزدیکی جغرافیایی تاسیسات نظامی و سدهای ایران رابطه عملکردی میان آنها را اثبات نمیکند و نشاندهنده هدف نظامی در طراحی این سازهها نیست.
در این بیانه تاکید میشود که اشاره گزارش به 533 سد شناساییشده، بدون ارائه تحلیل آماری، فاقد ارزش اثباتی است. یک ارزیابی معتبر باید مشخص کند چه تعداد از سدها در نزدیکی تاسیسات نظامی تاییدشده قرار دارند، فاصله آنها چقدر است، این تعداد چه سهمی از کل سدها را تشکیل میدهد و این نسبت در مقایسه با پراکنش طبیعی سدها در مناطق کوهستانی مشابه چگونه است.
ساخت سدها پیش از ایجاد شهرهای موشکی
در بیانیه انجمن دیپلماسی تاکید میشود که توالی تاریخی نیز با فرضیه مطرح شده در گزارش نیویورک تایمز سازگار نیست. برخی از شناختهشدهترین سدهای کشور، از جمله سد امیرکبیر (کرج)، سد دز و سد کارون یک (شهید عباسپور)، در دهههای 1960 و 1970 میلادی طراحی و ساخته شدهاند؛ یعنی چندین دهه پیش از شکلگیری آنچه امروز از آن با عنوان «شهرهای موشکی» ایران یاد میشود.
بنابراین، نمیتوان این سدها را با هدف تامین نیازهای آن تاسیسات ساختهشده دانست. هرگونه ادعای مربوط به کارکرد نظامی باید بهصورت پروژهبهپروژه و با بررسی مستندات مربوط به زمان طراحی، ساخت و بهرهبرداری ارزیابی شود و نمیتوان آن را به کل شبکه سدسازی کشور تعمیم داد.
تأسیسات بزرگ زیرزمینی ممکن است مانند هر مجموعه پیچیده دیگری به آب و انرژی پایدار نیاز داشته باشند. اما این نیاز بهمعنای اثبات آن نیست که سدها یا پروژههای انتقال آب با هدف تأمین این نیاز طراحی یا ساخته شدهاند.
پیامدهای تخریب سدها از مرزهای سیاسی فراتر میرود
در این بیانیه تاکید میشود که آب و تأسیسات مرتبط با آن، از ارکان اصلی امنیت انسانی، سلامت عمومی، امنیت غذایی و پایداری محیط زیست هستند. معرفی زیرساختهای آبی بهعنوان تأسیسات نظامی، بدون ارائه شواهد معتبر، مرز میان اهداف غیرنظامی و اهداف نظامی را در افکار عمومی مخدوش میکند و نگاه مبتنی بر تهدید را نسبت به تأسیساتی عادیسازی میکند که میلیونها نفر به آنها وابستهاند.
این رویکرد همچنین میتواند اعتماد متقابل، همکاری منطقهای و تلاشهای دیپلماتیک برای مدیریت منابع آب مشترک را تضعیف کند؛ آن هم در منطقهای که پیشاپیش با تنشهای آبی و سیاسی روبهرو است.
تخریب زیرساختهای آبی، علاوه بر خسارات مستقیم انسانی، جریان آب در پاییندست، کشاورزی، تالابها، تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد؛ پیامدهایی که ممکن است از مرزهای سیاسی فراتر بروند.
غیرنظامی بودن تاسیسات آبی، فرض اصلی در قوانین بینالملل
در این بیانه حفاظت از زیرساختهای آبی، مسئولیتی مشترک در سطح منطقهای و بینالمللی معرفی شده و نگارندگان به مرور حقوق بینالملل در این حوزه میپردازند. در متن بیانیه به مواد 54 و 56 پروتکل الحاقی اول سال 1977 به کنوانسیونهای ژنو، اشاره میشود. همچنین بر اساس ماده 52 بند 3 پروتکل الحاقی اول، هرگاه درباره اینکه یک تاسیسات که معمولا برای اهداف غیرنظامی مورد استفاده قرار میگیرد، سهم موثری در اقدامات نظامی دارد یا خیر، تردید وجود داشته باشد، باید فرض را بر غیرنظامی بودن آن گذاشت. بنابراین، گمانهزنی یا شواهد غیرمستقیم و غیرقطعی نمیتوانند مبنای توجیه حمله قرار گیرند.
در پایان بیانیه نیز با بررسی نقش رسانهها و اهمیت ارائه گزارشهای مستند، انجمن دیپلماسی آب ایران آمادگی خود را برای همکاری با رسانهها، مراکز پژوهشی و نهادهای بینالمللی اعلام کرده و تاکید میکند که آب نباید قربانی منازعات ژئوپلیتیکی شود. حفاظت از زیرساختهای حیاتی آب، مسئولیتی مشترک در قبال مردم، محیط زیست و نسلهای آینده است.