میراث سیاه نفتکش‌های متخلف در قشم

گروه محیط زیست| منابع محلی می‌گویند که آلودگی قیر مانندی از عصر شنبه ساحل سوزا را پوشانده است اما جنس این آلودگی با آنچه در مرداد ماه در سواحل جنوبی جزیره قشم رخ داده بود، متفاوت است. مردم نگرانند که بلای جدیدی برسرشان آمده باشد اما کارشناسان می‌گویند که این آلودگی قیر مانند، همان نفت خامی است که از نفتکش‌های متخلف در دریا رهاسازی شده اما فاصله منشا آلودگی با ساحل، باعث شده است که این نفت سفت شده و به سوزا برسد. آلودگی نفتی ایجاد شده، روی مرجان‌ها و سواحل سنگی رسوب می‌کند و زمینه مرگ پرندگان را به دلیل چسبندگی فراهم می‌کند. متاسفانه از آنجا که سرعت اقدامات ما برای رفع آلودگی با میزان آلودگی ایجاد شده همخوان نیست، این منبع آلاینده، اثرات منفی خود را بر روی اکوسیستم خلیج فارس خواهد گذاشت.

باز هم نفت، سواحل جزیره قشم را درگیر کرده است. همین مرداد ماه بود که خبر رسید سواحل سوزا، شیب دراز و نقاشه سیاهپوش شده‌اند و جامعه محلی به همراه مسئولان دولتی، برای رفع این آلودگی‌ها تلاش می‌کنند اما حالا منابع محلی نگرانند که آلودگی جدید به سواحل سوزا تحمیل شده باشد. زیرا آنچه به ساحل رسیده، ماده‌ای سیاه رنگ و قیر مانند است که با تجربه قبلی آنها از آلودگی همخوانی ندارد.

منشا آلودگی، نفتکش‌های متخلف

محمد شریف رنجبر رئیس پارک زیست فناوری خلیج فارس قشم در گفت‌وگو با هفت صبح توضیح می‌دهد که منشا آلودگی سوزا همان نفتکش‌های متخلفی هستند که در تنگه هرمز مورد اصابت قرار می‌گیرند. نفت خام رهاسازی شده از این نفتکش‌ها به سمت سواحل ایران و جزایر خودمان سرازیر می‌شوند. به گفته رنجبر، بیشتر لکه‌های نفتی در سواحل جنوبی قشم مشاهده شده ولی از آنجا که نفتکش‌ها کوچک نبوده و یک تا دو میلیون بشکه نفت را حمل می‌کنند، آلودگی‌شان تقسیم شده و به نقاط مختلف می‌رود.

ولی این آلودگی در سواحل جنوبی قشم، خیلی بیشتر است. رئیس پارک زیست فناوری خلیج فارس قشم بر این باور است که پاکسازی در صورتی می‌تواند موثر باشد که ریشه اصلی بروز مشکل، حل شده باشد. متاسفانه اقداماتی که برای پاکسازی انجام می‌شود، در مقابل میزان آلودگی که نفتکش‌های متخلف ایجاد می‌کنند، بسیار محدود است و یک درصد آلودگی‌ها را هم نمی‌توانیم کنترل کنیم.

ماده قیر مانند،‌ نفت خام هوا خورده است

محمدرضا فاطمی استاد دانشگاه و اکولوژیست دریا نیز در گفت‌وگو با هفت صبح درباره ماده قیر مانندی که مردم را نگران کرده، این گونه توصیف می‌کند: این ماده همان بخش غیرمحول نفت خامی است که نفتکش‌ها حمل می‌کنند. زیرا اگر محموله کشتی نفت سبک و بنزین باشد، بعد از ریختن روی دریا تبخیر می‌شود. او توضیح می‌دهد که نفتکش‌هایی که در تنگه هرمز مورد اصابت قرار می‌گیرند، نفت خامشان به داخل دریا راه می‌یابد و این نفت تا به سواحل ایران برسد، یکی دو روزی طول می‌کشد.

ترکیبات نفت خام در این مدت هوازده شده و سفت می‌شوند. این فرآیند، شکل قیر مانندی به این ترکیبات می‌دهد. این اکولوژیست دریا می‌گوید که اگر سانحه در فاصله 10 تا 20 کیلومتری سواحل ایران رخ دهد، آنچه به ساحل می‌رسد شبیه نفت خام معمولی است اما فاصله بیشتر از ساحل و زمان طولانی‌تر برای رسیدن به خشکی، ترکیبات نفت خام را سفت می‌کند.

 افزایش چسبندگی و کشندگی محلول قیری شکل

به اعتقاد فاطمی، این ماده قیری شکل چسبندگی و کشندگی بیشتری دارد اما خوشبختانه عمده حرا کاری‌های قشم در شمال این جزیره واقع شده است. سواحل جنوبی قشم سنگی هستند و این ماده به سنگ‌ها چسبیده و آنها را آلوده می‌کند. در کشورهای دیگر، برای حل این معضل از آب جوش استفاده می‌کنند تا نفت چسبیده به سنگ‌ها را رقیق کرده و سپس از طریق مکش آب آغشته به نفت و انتقال آن به مکانی دیگر، دفن صحیح یا جداسازی نفت را انجام دهند؛ اما در ایران چنین امکاناتی نداریم؛ بنابراین آلودگی سال‌ها در محیط باقی می‌ماند.

 حذف صدف اویستر از سواحل قشم

این اکولوژیست دریا می‌گوید که صدف اویستر یکی از شاخص‌های آلودگی نفتی است. این صدف دو کفه دارد که یکی از آنها روی سنگ می‌چسبد و کفه بالایی باز و بسته شده و آب را فیلتر می‌کند. وقتی این گونه در ساحلی وجود نداشته باشد، مفهومش وجود آلودگی نفتی است. زیرا مقاومت این گونه در برابر نفت بسیار کم است. سال‌هاست که صدف اویستر را در سواحل قشم نمی‌بینیم و جمعیت آن بسیار کاهش یافته است. در قدیم، قشم یکی از جاهایی بود که بیشترین میزان این صدف را داشت.

از آنجایی که اویستر یک صدف خوراکی است، در خارج این گونه را پرورش می‌دهد و حتی ایران قشم را بهترین مکان برای پرورش آن شناسایی کرده بود. اما اکنون این صدف در خیلی از سواحل قشم از بین رفته است. فاطمی آلودگی قیر مانند سواحل سوزا را عاملی برای مرگ پرندگان هم اعلام می‌کند زیرا لکه‌هایی از این دست، چسبندگی بالایی دارند. اگر چنین لکه‌ای به شمال قشم برسد، بزرگترین جامعه حرای خلیج فارس و دریای عمان را که در این منطقه وجود دارد، آلوده می‌کند و تبدیل به یک فاجعه می‌شود. چنین لکه‌ای اگر از تنگه هرمز عبور کند و به سواحل بندرعباس برسد، از آنجا که در این منطقه روزی دو بار جذر و مد وجود دارد، آلودگی به سرعت منتقل می‌شود.

آلودگی سواحل شمال قشم با هیدروکربن‌های معطر

این اکولوژیست دریا معتقد است که اگرچه در سواحل شمالی قشم آلودگی نفتی به چشم دیده نمی‎شوند اما از آنجا که نفت خام حاوی هیدروکربن‌های معطر یا آروماتیک است که داخل آب حل شده و ماده‌ای سمی است، این ترکیبات وارد ستون آب شده و به صورت محلول در خلیج فارس پخش می‌شوند. بنابراین، قطعا شمال قشم هم با این بخش محلول مواد نفتی آلوده شده است. به این ترتیب، به تدریج شاهد خشک شدن حرا و کاهش تنوع موجودات زنده خلیج فارس خواهیم بود.

فاطمی همچنین به وجود تاربال‌ها یا گلوله‌های قیری در سواحل ماسه‌ای جنوب اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که پس از برخورد نفت با سواحل ماسه‌ای، با گذشت زمان جریانات آب، مواد نفتی را عقب و جلو برده و منجر به چسبیدن ذرات نفت به هم و تشکیل گلوله‌های قیری می‌شوند. تشکیل تاربال‌ها نشان می‌دهد که آلودگی به صورت لکه‌های نفتی، زیاد بوده است.

 افزایش ماندگاری نفت، عامل غلظت

صمد حمزه‌ای رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی خلیج‌فارس نیز در گفت‌وگو با هفت صبح اظهار نظر درباره منشا اصلی آلودگی سواحل سوزا، بدون نمونه‌برداری را غیردقیق می‌داند؛ زیرا نمی‌توان به راحتی تشخیص داد که منشا این آلودگی نفت خام بوده یا سوخت شناورها ساحل را به این روز انداخته است. او می‌گوید که غلظت آلاینده رسیده به سواحل سوزا نشان می‌دهد که احتمالا این آلودگی از منشا نفت سنگین بوده و ماندگاری آن در سطح دریا، زیاد بوده است. غلیظ‌تر بودن این آلاینده، پاکسازی آن در روی دریا را به دلیل غلظت دچار مشکل می‌کند اما میزان نفوذ نفت در خشکی را هم کاهش می‌دهد و شاید بتوان آن را راحت‌تر از سواحل جمع‌آوری کرد.

رفع هر مدل آلودگی نفتی، شرایط خاص خود را دارد و با توجه به آن شرایط، درباره پاکسازی محیط تصمیم‌گیری می‌شود. به گفته حمزه‌ای، شاید بتوان آلودگی نفتی روی آب را با نانوجاذب‌ها جمع‌آوری کرد اما اگر این ماده غلیظ، روی بستر یا مرجان‌های خلیج فارس ته‌نشین شود، کار پاکسازی آن خیلی سخت خواهد شد. تا زمانی که منشا آلودگی مهار نشود و تجهیزات لازم برای جمع‌آوری نفت از دریا و سواحل فراهم نباشد، پاکسازی‌های مقطعی نمی‌تواند مانع تداوم خسارت به اکوسیستم خلیج فارس شود؛ خسارتی که ممکن است آثار آن سال‌ها پس از محو شدن لکه‌های سیاه از چشم مردم، باقی بماند.