گنجینه آواز شجریان در گنجه
بخشی ارزشمند از گنجینه آوازی استاد محمدرضا شجریان، از دل محافل و دورهمیهای دوستانه با هنرمندان نامی شکل گرفته است.
هفت صبح| اجراهایی که شاید در آغاز، با نیت انتشار عمومی و عرضه به بازار موسیقی ضبط نشده بودند، اما در گذر زمان به آثاری یگانه و بیبدیل تبدیل شدند. برخی از این اجراها پس از پالایشی اندک راه خود را به بازار موسیقی باز کردند و امروز در شمار آثار ماندگار موسیقی اصیل ایرانی قرار گرفتهاند.
آلبومهایی همچون «نوا، مرکبخوانی» با آهنگسازی پرویز مشکاتیان و اجرای گروه عارف و نیز «همایون مثنوی» با سنتورنوازی استاد منصور صارمی، از جمله نمونههایی هستند که میتوان آنها را حاصل همین فضای موسیقایی دانست؛ آثاری که در کارنامه هنری شجریان جایگاهی ویژه دارند و تصویری روشن از ظرفیت بیپایان آواز ایرانی در پیوند با شعر و موسیقی ارائه میکنند. این آثار، در کیفیت اجرا، بداههپردازی، انتخاب شعر، همراهی ساز و مهمتر از همه، در ارتباط زنده میان خواننده و موسیقی، سطحی از آواز ایرانی را پیش روی مخاطب قرار میدهند که رسیدن به آن، امروز نیز آسان نیست.
در میان نامهای مؤثر در شکلگیری و حفظ این گنجینه، نام استاد محمد موسوی، از بزرگان نوازندگی نی، اهمیت ویژهای پیدا میکند. استاد موسوی بیتردید یکی از هنرمندان باهوش و آیندهنگر در حوزه موسیقی و آواز ایرانی بوده است. او علاوه بر جایگاه برجستهاش در نوازندگی نی و همراهی با آواز استاد شجریان، در دورهای که امکانات ضبط صدا نه به فراوانی و سهولت امروز بود و نه ضرورت آرشیو کردن اجراهای خصوصی و محفلی چندان مورد توجه قرار میگرفت، با دوراندیشی دست به ثبت و نگهداری شماری از این اجراها زد.
ارزش این اقدام امروز بیش از هر زمان دیگری آشکار میشود.
آنچه در یک دورهمی دوستانه و برای جمعی محدود ضبط شده، ممکن است سالها بعد به سندی مهم از تاریخ موسیقی یک سرزمین تبدیل شود. در واقع، ضبط این اجراها تنها ثبت یک آواز یا یک همنوازی نیست؛ ثبت بخشی از حافظه موسیقایی معاصر ایران است؛ حافظهای که اگر ثبت نمیشد، بسیاری از لحظههای ناب و تکرارنشدنی آن برای همیشه از دست میرفت.
بهتازگی فایل ویدیوییای از استاد محمد موسوی منتشر شده که در بخشی از آن، نکتهای بسیار مهم و کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
او از در اختیار داشتن بیش از ۲۵۰ اجرای آوازی با استاد شجریان سخن میگوید؛ اجراهایی که به گفته او از نظر کیفیت، در چنان جایگاهی قرار دارند که حتی ممکن است آلبوم «نوا، مرکبخوانی» در مقایسه با آنها اثری ضعیف به شمار آید.
اگر این گفته را جدی بگیریم، با گنجینهای مواجه هستیم که اهمیت آن تنها در تعداد بالای اجراها خلاصه نمیشود. اهمیت واقعی در این است که این اجراها میتوانند بخشهایی ناشناخته از توانایی آوازی شجریان، شیوه مواجهه او با شعر، تجربههای بداهه، انتخاب گوشهها و مقامها، ارتباط او با نوازندگان و حتی فضای موسیقایی محافل هنری آن دوره را آشکار کنند.
به بیان دیگر، شاید آنچه در اختیار استاد موسوی است، چند نوار قدیمی نباشد؛ این مجموعه میتواند بخشی از تاریخ شفاهی و شنیداری موسیقی معاصر ایران باشد.
نکته مهم دیگری که در سخنان استاد موسوی مطرح شده، آمادگی ایشان برای انتشار این آثار، مشروط به رعایت حقوق و سهم ایشان است.
این شرط طبیعی، قابل درک و ضروری است. هرگونه تلاش برای انتشار چنین گنجینهای باید از مسیر قانونی، شفاف و حرفهای انجام شود و حقوق همه صاحبان اثر، پدیدآورندگان، نوازندگان، ضبطکنندگان و وراث قانونی استاد شجریان بهطور دقیق مورد توجه قرار گیرد.
اینجاست که مسئله اصلی خود را نشان میدهد: چه شخص، نهاد یا مؤسسهای میتواند از منظر حقوقی و حرفهای شرایط لازم برای تملک یا اخذ مجوز انتشار این آثار، پالایش و احیای آنها و عرضه عمومیشان را فراهم کند؛ بیآنکه حقوق غیرقابل انکار استاد شجریان و دیگر صاحبان این آثار نادیده گرفته شود؟
طبیعی است که با توجه به سابقه انتشار برخی آثار استاد شجریان پس از درگذشت ایشان، نماینده قانونی خانواده و صاحبان حقوق آثار میتوانند نقشی تعیینکننده در تحقق چنین امر خطیری داشته باشند. با این حال، به نظر میرسد موضوع فراتر از انتشار چند آلبوم است. آنچه در اینجا مطرح است، ایجاد یک سازوکار پایدار برای حفظ، ساماندهی، ثبت، پالایش، پژوهش و انتشار میراث صوتی یکی از مهمترین خوانندگان تاریخ موسیقی ایران است.
شجریان تنها یک خواننده نبود که آثارش در قالب چند آلبوم خلاصه شود. او بخشی از حافظه فرهنگی و هنری چند نسل از ایرانیان است. از این منظر، هر اجرای ثبتنشده از او میتواند قطعهای از پازل بزرگی باشد که شناخت ما از هنر، اندیشه و شیوه آوازخوانی او را کاملتر میکند.