نگاهی به آثار منتشر نشده شاملو و چالش انتشار میراث ادبی او
«فریادهای عاصی آذرخش» بخشی از نوشتههای منتشرنشده و پراکنده شاملو را در دسترس مخاطبان قرار داده
هفت صبح، نفیسه دربندی| مجموعه ۱۷ جلدی «فریادهای عاصی آذرخش»، بخشی از آثار و نوشتههای احمد شاملو را در قالب مجموعهای واحد گردآوری کرده است. در این مجموعه، آثار منتشرنشده در کنار نوشتههایی قرار گرفتهاند که طی دهههای گذشته در مطبوعات به چاپ رسیدهاند و دسترسی به بسیاری از آنها امروز آسان نیست.
شعرها، ترجمهها، نامهها، گفتوگوها، پیشنویسها و دیگر نوشتههای شاملو در این مجلدات کنار یکدیگر قرار گرفتهاند؛ آثاری که انتشار یکجای آنها اکنون بحثهایی را درباره ارزش پژوهشی این مجموعه و همچنین چگونگی مواجهه با آثار منتشرنشده یک نویسنده یا شاعر شکل داده است.
گردآورندگان این مجموعه آیدا سرکیسیان (آیدا شاملو)، فرید درفشی و سولماز سپهریآزاد هستند و این کتاب بهتازگی به مناسبت صدمین سالروز تولد شاملو منتشر شده است. این مجموعه شامل بخشهای شعر، داستان تألیفی، ترجمههای منتشرنشده، نمایشنامه و فیلمنامه، گفتار متن فیلم، سخنرانیها، مصاحبهها، نامههای شاملو، مقالهها و یادداشتهاست و البته آثاری پراکنده را نیز دربر میگیرد که در مطبوعات دهههای ۲۰ تا ۷۰ چاپ شده بودند.
میتوان گفت تمام این آثار بهصورت یک مجموعه گردآوری شدهاند تا ما بهطور کامل شاهد روند و فرآیند کار شاملو باشیم و شخصیت و افکار وی را صاف و بیپرده مشاهده کنیم. حال در پی انتشار این کتاب، این سوال در ذهن مخاطبِ شاملودوست شکل میگیرد که آیا این اقدام درست بوده است و آیا خدشهای به اعتبار شاملو وارد خواهد کرد؟
شناخت ما از شاملو عمدتاً بر مجموعههای شعر و چند کتاب شناختهشده بنا شده بود؛ بهگونهای که ما شاهد آثاری بودیم که زیر ذرهبین شاعر هرس شده و به انتخاب وی انتشار پیدا کرده بودند. از طرفی این مجموعه امکان آن را به ما میدهد که مسیر تحول فکری و هنری وی را بسیار دقیقتر واکاوی کنیم و بتوانیم از میان شعرهای ناتمام تا نامهها، سخنرانیها، ترجمهها، یادداشتها و... سیر تحولی طیشده توسط این شاعر گرانقدر را ارزیابی کنیم.
همچنین وجود طرحهای شعر، پیشنویسها و ترجمههای نیمهتمام نشان میدهد که شاملو چگونه فکر میکرد، چگونه متن را بازنویسی میکرد و چه آثاری را نیمهکاره رها کرده و به آنها نپرداخته بود؛ زیرا برای پژوهشگران، این اطلاعات گاهی از اثر نهایی هم مهمتر است.
نامهها، گفتوگوها و مقالات شاملو، افزون بر بازتاب شخصیت و اندیشه او، بیانگر بخشی از تاریخ روشنفکری ایران در نیمقرن گذشته به حساب میآیند. البته دو رونمایی اخیر این اثر با چالشهایی مواجه شد و به گفته نشر چشمه، به دستور مقامات ذیربط ملغی گردید و همین امر میتواند چنین سوالی را در ذهن مخاطب ایجاد کند که چرا انتشار چنین مجموعهای آنقدر مهم است که موانع بسیاری دستبهدست هم میدهند تا پدیدار شدن آن به تأخیر بیفتد؟
در معرفی رسمی این اثر توسط ناشر به سه مورد اساسی اشاره شده است. اول اینکه بسیاری از این آثار اصلاً و به هیچ عنوان از پیش منتشر نشده بودند. دوم اینکه بخشی دیگر در نشریات کمیاب دهههای گذشته چاپ شده بودند و عملاً از دسترسی کنونی عموم، مخصوصاً نسل جوان و زِد، خارج بودند؛ و سوم اینکه کنار هم قرار گرفتن این اسناد، تصویری کاملتر از فعالیتهای پنجاهساله احمد شاملو به مخاطب ارائه میدهد که سبب میشود او را در قامت شاعری خبره، مترجمی حاذق، روزنامهنگاری فعال، سخنرانی اثرگذار و روشنفکری پویا بشناسیم.
برخی از منتقدان ادبی بر این نظر هستند که آثار منتشرنشده وی نباید به مرحله انتشار برای عموم میرسید؛ زیرا آنگونه که از شواهد پیشین برآمده است، شاملو فردی بسیار دقیق و آرمانگرا بوده و با وسواس حرفهای زیاد دست به انتشار آثار خود زده است.
اگر بخواهیم فضای فعلی موجود را جمعبندی کنیم، «فریادهای عاصی آذرخش» بیش از آنکه یک اتفاق ادبی باشد، یک اتفاق آرشیوی و تاریخی است و روایتهای ناگفته و کمتر دیدهشده این شاعر معاصر را دربر میگیرد. اهمیت اصلی آن در کشف شاهکارهای تازهای از شاملو خلاصه نمیشود؛ اهمیت آن از این جهت است که برای نخستین بار امکان مطالعه بخش بزرگی از اسناد، پیشنویسها، نامهها و نوشتههای پراکنده او در قالبی منسجم فراهم شده است.
ارزش نهایی این پروژه احتمالاً در سالهای آینده و پس از انتشار نقدهای دانشگاهی و بررسیهای نسخهشناختی دقیقتر، بسیار روشنتر و کاملتر خواهد شد. به دلیل انتشار تازه اثر، هنوز تا این لحظه «فریادهای عاصی آذرخش» آنقدر به اصطلاح خاک نخورده است که نقدهای اختصاصی دانشگاهی و بسیار مفصل درباره آن ارائه شده باشد؛
بنابراین بیشتر آنچه تاکنون بیان شده است، شامل معرفی ناشر، سخنان گردآورندگان، گزارشهای رونمایی و واکنشهای اولیه منتقدان و اهالی ادبیات است. با این حال، از کنار هم گذاشتن این اطلاعات میتوان تصویری نسبتاً شفاف از جایگاه این اثر به دست آورد.
