فشار خون بالا؛ علائمی که نباید نادیده بگیرید و راه‌های کنترل آن

فشار خون بالا چیست؟

فشار خون بالا یکی از بیماری‌های شایع است که بر عروق خونی تأثیر می‌گذارد. در این وضعیت، خون با نیروی بیشتری از حد طبیعی به دیواره رگ‌ها فشار وارد می‌کند و قلب برای رساندن خون به بخش‌های مختلف بدن باید فعالیت بیشتری داشته باشد.

فشار خون با واحد میلی‌متر جیوه (mmHg) اندازه‌گیری می‌شود و از دو عدد تشکیل شده است: عدد بالایی یا فشار سیستولیک و عدد پایینی یا فشار دیاستولیک. بر اساس معیارهای رایج انجمن قلب آمریکا، فشار خون از ۱۳۰/۸۰ میلی‌متر جیوه به بالا در محدوده فشار خون بالا قرار می‌گیرد.

دسته‌بندی فشار خون

فشار خون معمولاً بر اساس عدد سیستولیک و دیاستولیک در چند گروه قرار می‌گیرد:

• فشار خون طبیعی: کمتر از ۱۲۰/۸۰ میلی‌متر جیوه
• فشار خون بالاتر از حد طبیعی: عدد سیستولیک بین ۱۲۰ تا ۱۲۹ و عدد دیاستولیک کمتر از ۸۰ میلی‌متر جیوه
• فشار خون بالا؛ مرحله اول: عدد سیستولیک بین ۱۳۰ تا ۱۳۹ یا عدد دیاستولیک بین ۸۰ تا ۸۹ میلی‌متر جیوه
• فشار خون بالا؛ مرحله دوم: عدد سیستولیک ۱۴۰ یا بیشتر یا عدد دیاستولیک ۹۰ یا بیشتر

اگر فشار خون به ۱۸۰/۱۲۰ میلی‌متر جیوه یا بیشتر برسد، وضعیت می‌تواند نشانه یک بحران فشار خون باشد و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد؛ به‌خصوص اگر هم‌زمان علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، اختلال بینایی یا علائم عصبی ایجاد شود.

فشار خون بالا در صورت کنترل نشدن می‌تواند به مرور خطر مشکلات جدی مانند بیماری‌های قلبی، سکته مغزی و آسیب به اندام‌های مختلف بدن را افزایش دهد. به همین دلیل، اندازه‌گیری منظم فشار خون اهمیت زیادی دارد. دفعات بررسی فشار خون به سن، وضعیت سلامتی و عوامل خطر هر فرد بستگی دارد.

نقش سبک زندگی در کنترل فشار خون

تغییر برخی عادت‌های روزمره می‌تواند به پیشگیری یا کنترل فشار خون کمک کند. داشتن فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل، کاهش مصرف نمک، حفظ وزن مناسب و پرهیز از مصرف دخانیات از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند در مدیریت فشار خون مؤثر باشند. در برخی افراد نیز پزشک ممکن است دارو تجویز کند.

علائم فشار خون بالا چیست؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فشار خون بالا این است که اغلب بدون علامت مشخص ایجاد می‌شود. حتی ممکن است فرد برای مدت طولانی فشار خون بالایی داشته باشد و متوجه آن نشود. به همین دلیل، اندازه‌گیری فشار خون تنها راه مطمئن برای تشخیص آن است.

در برخی موارد و به‌ویژه زمانی که فشار خون به میزان زیادی افزایش پیدا کرده باشد، ممکن است علائمی مانند:

• سردرد
• تنگی نفس
• خونریزی بینی
• سرگیجه یا اختلالات بینایی

دیده شود. با این حال، این نشانه‌ها اختصاصی فشار خون بالا نیستند و نمی‌توان تنها بر اساس آن‌ها بیماری را تشخیص داد.

اگر فشار خون بسیار بالا باشد یا همراه با علائم شدید و ناگهانی ظاهر شود، باید آن را جدی گرفت و برای دریافت ارزیابی پزشکی فوری اقدام کرد.

چه زمانی برای فشار خون بالا به پزشک مراجعه کنیم؟

بررسی منظم فشار خون یکی از بخش‌های مهم مراقبت‌های سلامت است؛ زیرا فشار خون بالا در بسیاری از افراد بدون علامت ایجاد می‌شود. زمان و تعداد دفعات اندازه‌گیری فشار خون به سن، وضعیت سلامت و عوامل خطر هر فرد بستگی دارد.

بزرگسالان بهتر است از ۱۸ سالگی به‌طور منظم فشار خون خود را بررسی کنند. در افراد ۴۰ ساله و بالاتر یا افرادی که بین ۱۸ تا ۳۹ سال دارند و در معرض عوامل خطر فشار خون بالا هستند، ممکن است بررسی سالانه توصیه شود. اگر فرد سابقه فشار خون بالا، بیماری قلبی یا عوامل خطر دیگری داشته باشد، پزشک می‌تواند تعداد دفعات بیشتری را برای کنترل فشار خون پیشنهاد کند.

فشار خون کودکان نیز ممکن است در جریان معاینات پزشکی و بررسی‌های دوره‌ای اندازه‌گیری شود. همچنین برخی داروخانه‌ها یا مراکز سلامت عمومی دستگاه‌های اندازه‌گیری فشار خون دارند؛ با این حال، نحوه استفاده صحیح از دستگاه و اندازه مناسب کاف اهمیت زیادی دارد. اگر از دستگاه خانگی یا عمومی استفاده می‌کنید، بهتر است روش درست اندازه‌گیری را از پزشک یا کادر درمان یاد بگیرید.

در صورتی که فشار خون شما به‌طور مکرر بالا باشد، یا اعداد بسیار بالا همراه با علائم نگران‌کننده مشاهده شود، مراجعه به پزشک ضروری است.

علل فشار خون بالا چیست؟

فشار خون به میزان خونی که قلب در هر دقیقه پمپاژ می‌کند و همچنین میزان مقاومت رگ‌ها در برابر جریان خون بستگی دارد. هرچه قلب خون بیشتری پمپاژ کند یا رگ‌ها مقاومت بیشتری در برابر جریان خون داشته باشند، فشار واردشده بر دیواره عروق افزایش پیدا می‌کند.

فشار خون بالا معمولاً به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود:

۱. فشار خون اولیه یا ضروری

در بیشتر بزرگسالان، علت مشخص و واحدی برای فشار خون بالا پیدا نمی‌شود. این نوع که فشار خون اولیه یا ضروری نام دارد، معمولاً به‌تدریج و طی سال‌ها ایجاد می‌شود.

عوامل مختلفی مانند افزایش سن، سابقه خانوادگی، سبک زندگی و تغییرات ایجادشده در عروق می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. تجمع پلاک در دیواره رگ‌ها یا تصلب شرایین نیز می‌تواند خطر ابتلا به فشار خون بالا را افزایش دهد.

۲. فشار خون ثانویه

در این نوع، فشار خون بالا در نتیجه یک بیماری زمینه‌ای یا مصرف برخی داروها و مواد ایجاد می‌شود. فشار خون ثانویه ممکن است نسبت به نوع اولیه ناگهانی‌تر ظاهر شود و گاهی افزایش قابل‌توجهی در فشار خون ایجاد کند.

برخی از عوامل مرتبط با فشار خون ثانویه عبارت‌اند از:

• بیماری‌های کلیوی
• اختلالات تیروئید
• آپنه انسدادی خواب
• برخی مشکلات عروق خونی یا بیماری‌های مادرزادی قلبی
• بعضی تومورهای غدد فوق‌کلیوی
• برخی داروهای سرماخوردگی و ضداحتقان‌ها
• بعضی داروهای مسکن و داروهای تجویزی
• برخی مواد و داروهای غیرقانونی

گاهی نیز فشار خون فرد هنگام مراجعه به مراکز درمانی به‌طور موقت افزایش پیدا می‌کند. این وضعیت که به فشار خون روپوش سفید معروف است، می‌تواند با استرس و اضطراب ناشی از محیط پزشکی مرتبط باشد.

عوامل خطر فشار خون بالا

عوامل مختلفی می‌توانند احتمال ابتلا به فشار خون بالا را افزایش دهند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

افزایش سن

احتمال ابتلا به فشار خون بالا با افزایش سن بیشتر می‌شود و تغییرات طبیعی عروق نیز می‌تواند در این روند نقش داشته باشد.

سابقه خانوادگی

اگر اعضای نزدیک خانواده مانند والدین یا خواهر و برادر به فشار خون بالا مبتلا باشند، احتمال ابتلا بیشتر خواهد بود.

اضافه‌وزن

وزن بالاتر از محدوده سالم می‌تواند بر عملکرد رگ‌های خونی، قلب و کلیه‌ها تأثیر بگذارد و خطر فشار خون بالا را افزایش دهد.

کم‌تحرکی

نداشتن فعالیت بدنی منظم می‌تواند با افزایش وزن و کاهش آمادگی قلبی‌عروقی همراه باشد و خطر فشار خون بالا را افزایش دهد.

مصرف دخانیات

سیگار و سایر محصولات حاوی نیکوتین می‌توانند به‌طور موقت فشار خون را افزایش دهند و در طولانی‌مدت نیز به سلامت رگ‌های خونی آسیب برسانند.

مصرف زیاد نمک

دریافت بیش از حد سدیم می‌تواند باعث احتباس مایعات در بدن شود و در برخی افراد به افزایش فشار خون منجر شود.

دریافت ناکافی پتاسیم

پتاسیم در تنظیم تعادل سدیم و حفظ عملکرد طبیعی قلب و عروق نقش دارد. دریافت ناکافی آن، به‌خصوص در افرادی که رژیم غذایی نامتعادلی دارند، می‌تواند یکی از عوامل مؤثر باشد.

مصرف الکل

مصرف زیاد الکل می‌تواند فشار خون را افزایش دهد و خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی را بیشتر کند.

استرس طولانی‌مدت

استرس می‌تواند باعث افزایش موقتی فشار خون شود. همچنین رفتارهایی که گاهی در پاسخ به استرس شکل می‌گیرند، مانند تغذیه نامناسب یا مصرف دخانیات، ممکن است این خطر را بیشتر کنند.

برخی بیماری‌های زمینه‌ای

بیماری‌هایی مانند دیابت، بیماری کلیوی و آپنه خواب می‌توانند احتمال ابتلا به فشار خون بالا را افزایش دهند.

بارداری

در برخی افراد، بارداری می‌تواند با افزایش فشار خون همراه شود و به همین دلیل کنترل فشار خون در دوران بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد.

آیا کودکان هم به فشار خون بالا مبتلا می‌شوند؟

فشار خون بالا فقط مختص بزرگسالان نیست و کودکان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. در کودکان، عواملی مانند برخی بیماری‌های کلیوی یا قلبی می‌توانند در ایجاد فشار خون بالا نقش داشته باشند. در سال‌های اخیر، سبک زندگی کم‌تحرک و الگوهای غذایی نامناسب نیز از عوامل مهم مرتبط با افزایش فشار خون در کودکان و نوجوانان محسوب می‌شوند.

به همین دلیل، بررسی فشار خون در معاینات پزشکی و توجه به تغذیه متعادل و فعالیت بدنی متناسب با سن، بخش مهمی از مراقبت‌های سلامت کودکان است.

عوارض و پیامدهای فشار خون بالا

فشار خون بالا اگر برای مدت طولانی کنترل نشود، می‌تواند به تدریج به دیواره رگ‌های خونی و اندام‌های مختلف بدن آسیب برساند. هرچه فشار خون برای مدت بیشتری در سطح بالا باقی بماند، احتمال بروز عوارض جدی نیز افزایش پیدا می‌کند.

از مهم‌ترین پیامدهای فشار خون بالای کنترل‌نشده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

 بیماری قلبی و سکته مغزی

فشار خون بالا می‌تواند به مرور باعث آسیب و سفت شدن دیواره رگ‌ها شود. این تغییرات خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی، حمله قلبی و سکته مغزی را افزایش می‌دهند.

 آنوریسم

افزایش مداوم فشار واردشده به دیواره عروق می‌تواند باعث ضعیف شدن بخشی از رگ و ایجاد برآمدگی در آن شود که آنوریسم نام دارد. در صورت پارگی آنوریسم، وضعیت می‌تواند بسیار جدی و تهدیدکننده زندگی باشد.

 نارسایی قلبی

وقتی فشار خون بالا باشد، قلب برای پمپاژ خون باید فشار بیشتری تحمل کند. در طول زمان، این فشار اضافی می‌تواند باعث ضخیم شدن عضله قلب، به‌ویژه دیواره بطن چپ، شود. در صورت ادامه این وضعیت، عملکرد قلب ممکن است کاهش پیدا کند و به نارسایی قلبی منجر شود.

 آسیب به کلیه‌ها

فشار خون بالا می‌تواند به رگ‌های ظریف کلیه آسیب برساند و عملکرد این اندام را مختل کند. در موارد شدید یا طولانی‌مدت، این آسیب ممکن است زمینه‌ساز بیماری مزمن کلیه شود.

 مشکلات بینایی

رگ‌های خونی ظریف چشم نیز می‌توانند تحت تأثیر فشار خون بالا قرار بگیرند. آسیب به این عروق ممکن است باعث تغییرات بینایی و در موارد شدید، کاهش بینایی شود.

 سندرم متابولیک

فشار خون بالا می‌تواند در کنار عواملی مانند افزایش چربی شکمی، بالا بودن تری‌گلیسرید، پایین بودن HDL و افزایش قند خون دیده شود. مجموعه این عوامل که سندرم متابولیک نام دارد، خطر ابتلا به دیابت، بیماری‌های قلبی و سکته مغزی را افزایش می‌دهد.

 اختلال در حافظه و عملکرد شناختی

فشار خون بالا و کنترل‌نشدن آن ممکن است در طول زمان بر سلامت عروق مغز اثر بگذارد و با مشکلاتی در تمرکز، حافظه، یادگیری و سایر عملکردهای شناختی همراه شود.

افزایش خطر زوال عقل

آسیب یا تنگ شدن عروق مغزی می‌تواند جریان خون مناسب به مغز را کاهش دهد. در برخی افراد، این آسیب‌ها می‌توانند خطر ابتلا به زوال عقل عروقی را افزایش دهند. همچنین آسیب مغزی ناشی از سکته مغزی نیز می‌تواند بر عملکرد شناختی تأثیر بگذارد.

به همین دلیل، کنترل منظم فشار خون، رعایت توصیه‌های پزشک، داشتن سبک زندگی سالم و مصرف داروهای تجویزشده در صورت نیاز، نقش مهمی در کاهش خطر این عوارض دارد.