مصائب بازدید از کلیسای مریم مقدس یا زُر - زُر

هفت صبح| اگر بخواهید تنها کلیسای ایران که از جای اصلی خود جابه‌جا شده را از نزدیک ببینید باید به ماکو بروید و مسیر خاکی پیچ در پیچ  روستای بارون را پشت سر بگذارید، از زیبایی طبیعی دره زُر - زُر لذت ببرید و اکسیژن ناب را استنشاق کنید تا به در آهنی نرده‌ای برسید که ادامه مسیر را ناممکن می‌کند، سمت چپ در یک اتاقک نگهبانی است و دیگرسو، تابلویی زرد رنگ که رویش نوشته شده:

«توجه شنا ممنوع، امور منابع آب ماکو». بلیت فروشی وجود ندارد بلکه این امور آب ماکو است که ادامه مسیر را ناممکن کرده و این اتفاق برای کلیسایی که در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسیده، عجیب است، به هرحال با کمی مذاکره، امکان بازدید مهیا می‌شود. اما باز هم باید مسیر خاکی و بدون هیچ علامتی را بگذرانید تا به کلیسای مریم مقدس برسید که در بحبوحه جنگ هشت ساله ایران و عراق به خاطر آن که غرق نشود، به ارتفاعی بالاتر منتقل شد. برخلاف دیگر سایت‌های جهانی هیچ امکانات خاصی برای گردشگران وجود ندارد و تنها روی یک تابلوی آهنی، مشخصات و تاریخچه کلیسا نوشته شده است.

کلیسای مریم مقدس یا زُر - زُر یکی از سه کلیسای جهانی ایران است که همراه روستاها و گورستان‌های اطرافش در سی‌ودومین اجلاس کمیته‌ میراث جهانی که سال 1387 در کانادا برگزار شد حضور داشت. این کلیسا در سال 1298 میلادی ساخته شد و یکی از قدیمی‌ترین کلیساهای جهان به شمار می‌رود.

از آنجا که کلیسای زر زر در منطقه آزاد ماکو قرار گرفته، مدیریت آن متفاوت است. حسین گروسی، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ماکو با تاکید بر اینکه این کلیسا یکی از جاذبه‌های گردشگری و تاریخی منطقه است، می‌گوید: سالانه هزاران نفر ارمنی از ارمنستان و کشورهای دیگر برای زیارت به این کلیساها می‌آیند که این فرصت مناسبی برای گردشگری منطقه آزاد و استان است و قطعا اگر تبلیغات شود تعداد گردشگران بیشتر هم خواهد شد. اما متاسفانه محدودیت‌هایی وجود دارد چون بالاخره آنجا دریاچه سد است و نکات ایمنی باید رعایت شود.

در همین رابطه آلن گریگور، مدیر پایگاه کلیساهای جهانی ایران می‌گوید:  با توجه به اینکه کلیسای مریم مقدس (زر زر) در محدوده درجه یک دریاچه سد بارون در ماکو  قرار گرفته و به دلیل پروتکل‌های موجود در مورد امنیت سد امکان بازدید در سال‌های اخیر وجود نداشته است. اما بعد از مذاکراتی که با مدیرکل میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی، رئیس منطقه آزاد و فرماندار ماکو و سازمان امور آب صورت گرفت،  امکان بازدید میسر و مقرر شده فنس‌کشی محدوده سد بارون بعد از حریم کلیسا آغاز شود تا امکان بازدید از این کلیسای جهانی برای گردشگران فراهم شود. در حال حاضر هم گردشگرانی که با تور سفر می‌کنند، امکان بازدید از این کلیسا را دارند.گروسی نیز فنس کشی را تایید می‌کند و با این وعده‌ها می‌توان امیدوار بود که بازدید از کلیسای مریم مقدس به زودی آزاد و ممکن شود.

‌جابه‌جایی با 90 هزار تومان بودجه

کلیسای مریم مقدس یا زُر - زُر قرار بود با ساخت سد بارون روی رودخانه زنگمار زیر آب برود اما ابراهیم حیدری، باستان‌شناس و مرمتگر که درآن زمان مدیرکل اداره میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی بود با این اقدام مخالفت کرد و به همت همکارانش و نقشه معماری زنده یاد واروژان آراکلیان توانست در مدت یک ماه و بودجه 90 هزار تومان، کلیسا را 89 متر جابه‌جا کند تا از گزند آبگیری در امان بماند. این اقدام در سال‌های آخر جنگ هشت ساله ایران و عراق به وقوع پیوست.

حیدری در این باره توضیح می‌دهد: برای پیاده کردن بنا، براساس برنامه و پس از تهیه مقدمات لازم، با رعایت همه ضوابط مربوط، کار پیاده‌سازی مصالح ساختمان کلیسا آغاز شد و عناصر معماری آن سنگ به سنگ پیاده و برای حمل به محل مورد نظر، طبقه‌بندی و آماده شدند. به‌دنبال آن، با هدف اطمینان از صحت نقشه‌های تهیه‌شده و تطبیق محل سنگ‌های پیاده‌شده با پلان مربوط، پس از پیاده کردن هر رگ از سنگ‌های کلیسا، باز هم سنگ‌ها روی زمین مطابق نوع ردیف‌چینی اولیه در ساختمان اصلی بنا، کنار هم خشکه‌چین و از آن‌ها عکس گرفته می‌شد. با این عمل، علاوه بر کنترل و تطبیق آن با نقشه‌های تهیه‌شده و رفع نواقص احتمالی، سنگ‌ها برای حمل به محل مورد نظر آماده می‌شدند. 

او در ادامه می‌گوید: مکان پیشنهادی برای دوباره‌سازی کلیسای «زُر - زُر» در بالای یک پیش‌آمدگی در ساحل چپ رودخانه‌ «زنگمار» کنار محل اولیه‌ کلیسا و نزدیک به سد بارون در نظر گرفته شد که در ۷۰۰ متری انتهای غربی تاج سد روی سطحی نسبتاً هموار از لایه‌های سنگ آهک است، در این زمینه با بررسی‌های کارشناسی مسئولان اجرایی پروژه و با همکاری کارشناسان زمین‌شناسی اقدام شد.

بخش دوم این پروژه نیز دوباره‌سازی کلیسا بود که براساس برنامه‌ مصوب و با استفاده از همه اسناد و مدارک فنی تهیه‌شده، پس از انجام مراسم مذهبی و تقدیس محل جدید توسط روحانی‌های ارمنی، در ۱۲ شهریور ۱۳۶۷ با رعایت همه مختصات و مشخصات اصلی معماری بنا، با تسطیح محل و انجام خاکبرداری و پی‌کنی، ایجاد سکوی مناسب بتنی برای به‌وجود آوردن مصطبه‌ای به فرم صخره‌ای که قبلاً کلیسا روی آن ساخته شده بود، عملیات بازسازی کلیسا شروع و حدود یک ‌ماه به طول انجامید. 

 اجرای این پروژه فرهنگی عملیاتی متفاوت از آن چیزی بود که تا آن زمان تجربه شده بود. اقدامی جدید با هدف نجات‌بخشی و حفاظت از اثری تاریخی که هنوز نمونه آن عملیات در کشور اجرایی نشده است. بعد از این جابه‌جایی بود که این کلیسا در زمره کلیساهای ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.