یادداشت افشین امیرشاهی در زادروز کوروش ‌

هفت صبح| امروز چهارم شهریور، زادروز کوروش کبیر است. هرچند اختلاف نظرهایی درباره درستی تاریخی این انتساب وجود دارد. اما  جدای از روزی که مورد پذیرش همه قرار بگیرد، نام کوروش برای ایرانیان معنای متفاوتی دارد. همچنان که در بیرون از ایران نیز این نام شناخته شده است.   ایران یک تمدن تاریخی است که هویت و اثرگذاری آن در منطقه، قرن‌ها پیش از شکل‌گیری نظم سیاسی کنونی وجود داشته است. ایران، سرمایه‌ای دارد که موشک و تحریم و منازعه سیاسی نمی‌توانند آن را توضیح دهند یا از میان ببرند.

داشته‌های تاریخی و میراثی کشورمان، بخشی از سرمایه ایران برای گفت‌وگو با جهان است.  اما اکنون و در این روزهای دشوار و سرنوشت‌ساز که ایران درگیر یک بحران بزرگ و رویارویی نظامی با آمریکا شده است، یادآوری این سابقه تاریخی اهمیت دوچندان دارد. یادآوری این که ایران را  نمی‌توان در اخبار جنگ، موشک، تحریم و مذاکرات سیاسی خلاصه کرد. کشوری با چنین پیشینه‌ای یک واقعیت تمدنی است.  

متاسفانه سال‌های طولانی است که تصویر ایران در رسانه‌های بین‌المللی اغلب از دریچه تحریم، مناقشه، پرونده هسته‌ای، بحران‌های منطقه‌ای و تنش‌های سیاسی ساخته شده است. بدون این‌که به سایر داشته‌های مهم و تاثیرگذار ایران توجه درخور صورت پذیرد. طبیعی است که بخش مهمی از افکار عمومی جهان، کشورمان را از دریچه سیاست بشناسد و کمتر با زندگی، فرهنگ، هنر و تاریخ ایرانی مواجه شود.

این اتفاق برای ایران با چنین پشتوانه‌ای یک زیان فرهنگی و حتی سیاسی است. درواقع ایران به دلیل ضعف در روایت خودش، بخشی از تصویرش را به دیگران واگذار کرده است. راه مؤثرتر، تولید روایت مستقل و معتبر است. در شرایطی که ایران از زبان سیاستمداران، مخالفان، موافقان یا رسانه‌های خارجی به جهانیان معرفی می‌شوند، بخش بزرگی از واقعیت ایران حذف می‌شود.

اما داستان‌ها، تولیدات، روایت‌ها و داشته‌های فرهنگی و تاریخی ما به حدی زیاد است که می‌توانیم به شکل دائم و همیشگی ایران را در قالب تولیدات مختلفی چون  داستان، سینما، معماری، تئاتر، شعر و ادبیات، دانشگاه و ... به جهانیان معرفی کنیم. کوروش کبیر، فردوسی، شاهنامه، حافظ، سعدی، مولانا و سایر شاعران نامدار ایرانی، چغازنبیل، پاسارگاد، جشن‌های آیینی چون نوروز و مهرگان و ... تنها بخش کوتاهی از این فهرست بلندبالا است. 

ایران یک برند است. کشورهایی چون مصر، یونان، چین و ایتالیا که مانند ایران از تاریخ کهن برخوردار هستند، سال‌هاست از میراث تاریخی خود برای ساختن تصویر ملی و جذب گردشگر استفاده می‌کنند. ایران نیز چنین ظرفیتی دارد. اما از این اعتبار بزرگ استفاده نمی‌شود. این اعتبار می‌تواند به گردشگری، اقتصاد، تولید فیلم و سریال، نشر، صنایع دستی، دانشگاه و حتی روابط سیاسی ایران با دیگر کشورها کمک کند. ایران چنین دارایی‌هایی بسیار دارد. اما متاسفانه استفاده نکردن درست از آنها تبدیل به مسئله شده است.

 اما برگردیم به موضوع کوروش بزرگ، شاهنشاه هخامنشی که برای ایران یک شخصیت تاریخی است. برای جهان نیز چهره‌ای است که درباره قدرت، کشورگشایی و شیوه حکومت‌داری او بحث شده است. هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی از کوروش در تاریخ سخن گفته و روایت‌های دیگری نیز درباره او در منابع باستانی باقی مانده است. کوروش را از زاویه حکمرانی نیز می‌توانیم ببینیم. فتح بابل در روایت‌های تاریخی، نقطه مهمی در زندگی اوست. ورود کوروش به بابل با تصویری از فتح یک شهر بزرگ بدون ویران کردن آن همراه شده است.

این موضوع به ما می‌گوید که کوروش چه حکمران بزرگ و عادلی بود. قدرت او در توانایی اداره جامعه پس از پیروزی هم مورد توجه است. می‌توانست بدون استفاده از زور این کار را انجام بدهد. یعنی با حفظ نظم، احترام به مردم و پذیرفتن تفاوت‌های فرهنگی قدرت خودش را گسترش بدهد.

این تصویر تاریخی، برای منطقه‌ و حتی جهانی که بخش بزرگی از اختلافات خود را با زبان زور و سلاح حل می‌کند، قابل تأمل است. قدرتی که بتواند پس از پیروزی نظم و  امنیت ایجاد کند و با فرهنگ و باورهای آنان کنار بیاید. خب این مسئله با قدرتی که فقط بر ترساندن و سرکوب تکیه دارد، تفاوت اساسی دارد.

ایران برای آینده خود به قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی نیاز دارد. هیچ‌کدام را نمی‌توان نادیده گرفت. اما یک کشور زمانی قدرت پایدار می‌سازد که سرمایه فرهنگی و اجتماعی خود را نیز جدی بگیرد.  بزرگداشت کوروش اگر معنایی برای این روزهای زندگی ما داشته باشد، باید در سطح حکمرانی بررسی شود. یعنی چطور بتوانیم با ملت‌مان محترمانه و با بزرگ‌منشی رفتار کنیم.  یعنی یک حکومت چگونه با مخالفانش سخن می‌گوید و تا چه اندازه برای کرامت و حقوق شهروندان ارزش قائل است.

کوروش را از همین زاویه ببینیم.  اهمیت کوروش در گستردگی قلمرو یا قدرت نظامی‌اش خلاصه نمی‌شود. تصویری که از او در منابع تاریخی و حافظه فرهنگی ایرانیان باقی مانده با مفاهیمی مانند بزرگ‌منشی، مدارا و شیوه متفاوت برخورد با ملت‌های تحت فرمانش پیوند خورده است. این موضوع برای حکمرانی کشور در شرایط حال حاضر قابل تامل است.

حکومت پیش از هر چیز با مردم خودش روبه‌رو است. اگر قرار باشد ایران تصویری معتبر و محترم از خود به جهان ارائه کند، رفتار با شهروندانش، بخشی از همان تصویری است که به بیرون از مرزها منتقل می‌شود. هنگامی که مردم احساس احترام، امنیت، عدالت و شنیده‌شدن داشته باشند، تصویر متفاوتی از کشور خود به جهان ارائه می‌کند.

ایران برای معرفی خود به جهان به چهره‌هایی مانند کوروش نیاز دارد. روایت ایران را نمی‌توان و نباید برای همیشه به سیاست روز سپرد. متاسفانه ایران را  دیگران از دریچه بحران‌های سیاسی، اختلافات منطقه‌ای، مناقشات خارجی و اخبار روزانه می‌بینند. طبیعی است که بخش بزرگی از واقعیت ایران از نظر آنها پنهان می‌ماند. درحالی که ایران آن چیزی نیست که هر روز در تیتر خبرگزاری‌ها درباره‌اش نوشته می‌شود. بهترین معنای بزرگداشت کوروش در شرایط حال حاضر ایران، ساختن حکمرانی است که مردمش در آن احساس کرامت، عدالت، امنیت و احترام کنند.