بنزین را گران نکنید؛ خودروهای پرمصرف را هدف بگیرید
ظرفیت خاکخورده سی.ان.جی و نسخهای که میتواند روزانه ۳۰ میلیون لیتر از مصرف بنزین کم کند
هفت صبح| بنزین دوباره به مسئله اول اقتصاد انرژی تبدیل شده است. صف پمپبنزینها، نگرانی از کمبود سوخت و بحث واردات، مردم را با این سوال قدیمی روبهرو کرده است که کشوری با این همه نفت و گاز، چرا برای بنزین به دردسر افتاده است؟ وحید سراوند، پژوهشگر اقتصاد انرژی، پاسخ را در یک جمله خلاصه میکند: «ما سالها مدیریت مصرف را رها کردیم و به جای آن، دنبال افزایش تولید رفتیم.» او میگوید کشور حدود ۲۶ میلیون خودرو دارد، نزدیک ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار خودروی دوگانهسوز در ناوگان تردد میکنند و حدود ۲۵۰۰ جایگاه سی.ان.جی در اختیار داریم.
با این حال مصرف سی.ان.جی از حدود ۲۴ میلیون مترمکعب به کمتر از ۱۵ میلیون مترمکعب در روز رسیده است. سراوند معتقد است حدود ۳۵ میلیون مترمکعب ظرفیت خالی در صنعت سی.ان.جی وجود دارد و فعال کردن آن میتواند روزانه حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون لیتر از مصرف بنزین کم کند. حرف او البته به همینجا ختم نمیشود؛ او انگشت اتهام را به سمت خودروهای پرتردد، سیاست سهمیهبندی، مخازن منقضی سی.ان.جی و سالها سیاستگذاری پراکنده میگیرد.
آقای سراوند، چرا کار بنزین به اینجا رسیده؟ ایران که کشور نفت و گاز است.
ما سالهاست مسئله بنزین را حل نکردهایم؛ هر بار یک راه موقت برایش گذاشتهایم. یک روز کارت سوخت، یک روز سهمیهبندی، یک روز نرخ دوم و سوم، یک روز واردات. اینها واکنش به بحران هستند، سیاست انرژی نیستند. مسئله اصلی این است که مصرف را مدیریت نکردهایم. فردا اگر ۲۰ میلیون لیتر دیگر بنزین تولید کنیم، چه اتفاقی میافتد؟ خودروهای پرمصرف همچنان در خیابان هستند. چند سال بعد دوباره به همین نقطه میرسیم.
یعنی تولید بیشتر را راهحل نمیدانید؟
تولید بیشتر لازم است، اما کافی نیست. ایران باید در تولید فرآوردههای نفتی خودکفا باشد. کشوری با ذخایر عظیم نفت و گاز، در شرایط عادی نباید برای بنزین و گازوئیل دچار کسری شود. اما تولید و مصرف دو روی یک سکهاند. اگر یکی را افزایش دهیم و دیگری را رها کنیم، نتیجه همین ناترازی است.
پس توسعه پالایشگاهها در سالهای گذشته کافی نبوده؟
پالایشگاه لازم داریم. فناوری پالایش هم اهمیت زیادی دارد. پالایشگاههای قدیمی ضریب تبدیل پایینتری دارند و تولید نفت کوره در آنها بیشتر است. اما مشکل را نباید به چند پالایشگاه محدود کنیم. اولین پالایشگاه کشور در سال ۱۲۹۱ در آبادان ساخته شد و ستاره خلیج فارس هم در دهه ۱۳۹۰ وارد مدار شد. امروز چندین پالایشگاه بزرگ داریم. مسئله این است که مصرف با سرعت بیشتری رشد کرده است.
اگر امروز یک پالایشگاه جدید بسازیم؟
باز هم چند سال بعد مشکل برمیگردد. فرض کنید ۳۰ میلیون لیتر دیگر بنزین تولید کردیم. اگر خودروها همان خودروها باشند و الگوی تردد هم تغییر نکند، دوباره تولید عقب میماند. ما باید سراغ مدیریت مصرف برویم.
چرا سی.ان.جی با وجود این همه سابقه، سهم کوچکی از سبد سوخت دارد؟
چون سیاستگذار آن را جدی و مستمر دنبال نکرد. سی.ان.جی را هر وقت بنزین کم میشود به یاد میآوریم. در برنامه چهارم توسعه، برای دوگانهسوز شدن بخشی از خودروهای تولیدی برنامهریزی شد. در دولت بعد هم جایگاههای زیادی ساخته شد. بعد چه شد؟ سیاست سی.ان.جی افت کرد. حالا هر وقت بنزین کم میشود، دوباره یاد سی.ان.جی میافتیم. این اشتباه است. سی.ان.جی باید بخشی از سبد دائمی سوخت کشور باشد.
ظرفیت این صنعت واقعاً چقدر است؟
مصرف فعلی حدود ۱۵ میلیون مترمکعب در روز است. ظرفیت جایگاهها حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب است.
یعنی بخش بزرگی از ظرفیت خالی مانده است؟
بله. و در نظر داشته باشیم که این ظرفیت، یک عدد روی کاغذ نیست. جایگاه ساخته شده، شبکه گاز وجود دارد و تجهیزات هم در داخل کشور تولید میشود.
چرا از این ظرفیت استفاده نمیکنیم؟
سوال من هم همین است. ما چیزی حدود ۳۵ میلیون مترمکعب ظرفیت بلااستفاده داریم. اگر این ظرفیت فعال شود، حدود ۳۵ میلیون لیتر بنزین در روز صرفهجویی میشود. اما به دلیل غفلت از گاز فشرده، ۳۵ میلیون لیتر بنزین جلوی چشم ما هدر میرود. یعنی ظرفیتی که همین امروز داریم میتواند بخشی از بحران بنزین را جمع کند. ساخت پالایشگاه جدید هم لازم نیست.
پس گره کجاست؟
سیاستگذاری! قیمت بنزین پایین بوده، مردم به آن عادت کردهاند، فرهنگسازی برای سی.ان.جی انجام نشده و مشکلات ناوگان هم روی هم جمع شده است. یک نمونه روشن، مخازن خودروهای دوگانهسوز است. حدود یک میلیون مخزن خودروهای سی.ان.جی یا تاریخ انقضایشان گذشته یا در آستانه انقضا هستند. اما برای احیای آنها اقدام نمیشود. بدین ترتیب، یک میلیون خودرو از سی.ان.جی خارج شدند؛ بنزین جای آنها را گرفت.
این یک میلیون خودرو چه معنایی برای مصرف بنزین دارد؟
خیلی ساده؛ وقتی خودرو دیگر امکان استفاده از سی.ان.جی ندارد، صاحبش سراغ بنزین میرود. ما حدود ۳میلیون و ۸۰۰ هزار خودروی دوگانهسوز داریم. اگر یک میلیون خودرو از چرخه سی.ان.جی خارج شود، فشار آن مستقیماً روی بنزین میافتد. این موضوع را کسی باید در محاسبات ناترازی وارد کند.
اما بخش عجیبتر ماجرا ظاهراً خودروهای اینترنتی هستند.
دقیقاً. حدود هفت میلیون نفر در سامانههای تاکسی اینترنتی ثبتنام کردهاند و حدود سه میلیون نفر فعال هستند. سه میلیون خودرو را در نظر بگیرید. اگر هر خودرو روزانه ۱۰ لیتر بنزین مصرف کند، میشود ۳۰میلیون لیتر در روز. این عدد خیلی بزرگ است. حالا حدود ۳۲۴ هزار تاکسی و نزدیک ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار وانت و وانتبار را هم به آن اضافه کنید. در مجموع با حدود شش میلیون خودروی پرتردد و پرمصرف روبهرو هستیم.
یعنی شما این شش میلیون خودرو را یکی از متهمان اصلی ناترازی میدانید؟
من میگویم این بخش باید در مرکز سیاستگذاری قرار بگیرد. خودروی شخصی یک خانواده ممکن است ماهانه ۱۰۰ تا ۱۵۰ لیتر بنزین مصرف کند. اما تاکسی، وانت یا خودروی اینترنتی از صبح تا شب در خیابان است.این خودروها برای مردم کار میکنند. کسی هم نمیگوید شغلشان را حذف کنیم. بحث این است که چرا باید با بنزین حرکت کنند، آن هم وقتی امکان استفاده از سی.ان.جی وجود دارد؟
راهحل شما چیست؟
سهمیهبندی را اصلاح کنید. بنزین مردم را دستکاری نکنید؛ مصرف خودروهای کاری را مدیریت کنید. به جای اینکه فشار را روی مصرفکننده عادی ببریم، خودروهای پرتردد را مدیریت کنیم. یک خانواده معمولی مصرف مشخصی دارد. مشکل اصلی خودرویی است که هر روز مسافر جابهجا میکند یا بار حمل میکند. این خودروها را باید به سمت سی.ان.جی هدایت کرد.
برای تاکسیهای اینترنتی هم امکان دوگانهسوز شدن وجود دارد؟
بله. برای بخشی از آنها امکان تبدیل خودرو با هزینه کاملا رایگان فراهم شده است. اگر این طرح جدی اجرا شود، نتیجه آن را خیلی سریع میتوان در مصرف بنزین دید.
اما مردم هنوز میگویند سی.ان.جی به موتور آسیب میزند.
این حرف بیشتر از تجربه خودروهای قدیمی آمده است. پیکان، آردی و خودروهای قدیمی دوگانهسوز شده را با نسل جدید خودروهای دوگانهسوز جدید مقایسه نکنید. خودرویی که کارخانه برای سی.ان.جی طراحی کرده، شرایط کاملاً متفاوتی دارد. اکتان سی.ان.جی حدود ۱۱۰ است و موتورهای جدید برای استفاده از آن تنظیم شدهاند. خودروهای کارخانهای دوگانهسوز امروز از نظر پیمایش و عملکرد، شرایط مناسبی دارند و آلایندگی کمتری هم ایجاد میکنند.
خودروهای برقی چطور؟ آیا آنها آینده حملونقل ایران هستند؟
برقیها را بدون زیرساخت وارد نکنیم. هیبریدی و پلاگینهیبریدی را گزینههای مناسبی میدانم. درباره خودروهای تمامبرقی باید زیرساخت را همزمان توسعه دهیم. اگر تعداد خودروهای برقی بالا برود و شبکه برق و ایستگاه شارژ متناسب با آن توسعه پیدا نکند، مشکل تازهای ایجاد میشود. ما باید سبد متنوعی داشته باشیم؛ سی.ان.جی، هیبریدی، پلاگینهیبریدی و برقی.
یک عدد تکاندهنده در آمار سی.ان.جی وجود دارد. مصرف امروز نسبت به سالهای اوج چقدر افت کردهاست؟ گویا مصرف سی.ان.جی به سطح سال ۸۹ برگشته است!
در سال ۱۳۸۳ مصرف سی.ان.جی حدود ۴۰۰ هزار مترمکعب در روز بود. سال ۱۳۸۹ به حدود ۱۵.۲ میلیون مترمکعب رسید و بعد رشد کرد و تا حدود ۲۳ تا ۲۴ میلیون مترمکعب در روز بالا رفت. امروز مصرف به کمتر از ۱۵ میلیون مترمکعب رسیده است. یعنی سوختی که برای کاهش مصرف بنزین و آلودگی هوا توسعه داده بودیم، دوباره به سطح سالهای گذشته برگشته است. این اتفاق، شکست یک سیاست انرژی است.
این افت مصرف چه بلایی سر جایگاهها آورده؟
وقتی فروش از ۲۴ یا ۲۵ میلیون مترمکعب به ۱۵ میلیون میرسد، جایگاهها حدود ۴۰ درصد فروش خود را از دست میدهند. جایگاهداران سی.ان.جی هم دیگر رمقی ندارند. جایگاهدار به ازای فروش کارمزد میگیرد. فروش که پایین بیاید، هزینههای نگهداری، تعمیرات و سایر مخارج همچنان سر جای خودشان هستند. این صنعت برای ادامه فعالیت نیاز به سیاست حمایتی و تصمیم درست دارد. هر جایگاه تعطیلشده، یعنی یک بخش از زیرساختی که برایش هزینه شده از چرخه خارج میشود.
در دورههای بحرانی، بعضی جایگاههای سی.ان.جی سوخت را رایگان عرضه کردند. چرا؟
برای اینکه مردم معطل نشوند و یک پیام هم به مسئولان بدهیم. سی.ان.جی را رایگان کردیم تا دولت صدایش را بشنود. در جنگ ۱۲ روزه، وقتی برخی جایگاههای بنزین شلوغ شد، جایگاهداران سی.ا
جایگاههای سی.ان.جی چند روز سوخت را رایگان عرضه کردند.
در یک دوره دیگر، بعد از آسیب دیدن برخی تأسیسات نفتی اطراف تهران و کرج هم همین کار انجام شد. در آخرین مرحله، هدف ما این بود که بگوییم سی.ان.جی وجود دارد. مردم آمدند و استفاده کردند و اثرش هم دیده شد.
هزینهاش را چه کسی داد؟
خود جایگاهداران.
گاز تقریباً متری ۴۵۳ تومان قیمت داشت و هزینه برق و سایر مخارج هم وجود داشت. ما از مردم پول نگرفتیم.
حتی درخواست کردیم شهرداریها در دوره عرضه رایگان، اجاره جایگاههای استیجاری را ببخشند یا کاهش دهند. این اتفاق نیفتاد. با این حال جایگاهداران کار را انجام دادند.
یک دوره بحث ال.پی.جی هم برای سبد سوخت مطرح بود. چرا کنار رفت؟
ال.پی.جی یا گاز مایع در دورهای که سی.ان.جی توسعه پیدا نکرده بود، مورد توجه قرار گرفت و تعدادی جایگاه هم ایجاد شد. مشکل، ایمنی و بحث قاچاق بود. بعد سی.ان.جی توسعه پیدا کرد و استانداردتر و مناسبتر بود و به تدریج ال.پی.جی از سبد سوخت کنار رفت. به نظر من امروز بازگرداندن ال.پی.جی در شرایطی که ظرفیت سی.ان.جی داریم، تصمیم درستی نیست.
ما یک سوخت گازی مناسب داریم که زیرساختش هم ساخته شده است. بهتر است به جای تکرار آزمونهای مختلف، از همین ظرفیت استفاده کنیم.
شما انتقاد زیادی هم به خودروهای داخلی دارید.
خودرویی مثل وانت نیسان با مصرف حدود ۱۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر، سالها در ناوگان کشور تردد کرده است. چرا باید خودرویی با این مصرف بالا تولید شود و بعد برای تأمین بنزینش دنبال راهحل بگردیم؟
اصلاح خودرو باید همزمان با اصلاح سوخت اتفاق بیفتد. اگر قرار است بنزین مدیریت شود، خودرو هم باید مدیریت شود.
اگر اختیار تصمیمگیری دست شما بود، از فردا چه میکردید؟
من اول سراغ خودروهای پرتردد میرفتم. تاکسیها، خودروهای اینترنتی و وانتبارها را به سمت سی.ان.جی هدایت میکردم. بعد سهمیهبندی را اصلاح میکردم و ظرفیت خالی جایگاههای سی.ان.جی را فعال میکردم. حدود ۳۵ میلیون مترمکعب ظرفیت داریم که استفاده نمیشود. اگر درست برنامهریزی کنیم، ظرف یک تا سه ماه میتوانیم حدود ۳۰ میلیون لیتر از مصرف روزانه بنزین کم کنیم و بازار بنزین را متعادل کنیم.
بدون احداث پالایشگاه جدید؟
بدون پالایشگاه جدید.
و بدون فشار مستقیم به رفاه مردم؟
با مدیریت مصرف خودروهای پرتردد، بله.
پس چرا این کار انجام نمیشود؟
این سؤال را باید از سیاستگذار پرسید. ما انجمنها و فعالان این حوزه، طرح دادهایم. ظرفیت وجود دارد. مسئله این است که نگاه سیاستگذار هنوز بیشتر حول قیمت بنزین میچرخد؛ اینکه بنزین را چطور گران کنیم یا از فروش آن درآمد بیشتری به دست بیاوریم. من میگویم قبل از قیمت، مصرف را اصلاح کنید.
اگر بخواهید حرف آخر را بزنید، چه میگویید؟
ایران برای بنزین کمبود منبع ندارد. اما با مشکل استفاده از منابع و سیاستگذاری روبهرو هستیم. ما میلیاردها دلار برای صنعت سی.ان.جی هزینه کردهایم. این صنعت طی سالها دهها میلیارد دلار صرفهجویی برای کشور ایجاد کرده است. من معتقدم سی.ان.جی میتواند در مدت کوتاه حدود ۳۰ میلیون لیتر از مصرف روزانه بنزین کم کند.
اگر این ظرفیت فعال شود، فشار از روی بازار بنزین برداشته میشود. مسئله بنزین هم فقط پول و قیمت نیست. وقتی مردم برای سوختگیری در صف میایستند یا جایگاه تعطیل میشود، آرامش جامعه هم تحت تأثیر قرار میگیرد. راهحل را باید در مدیریت مصرف، اصلاح خودروهای پرمصرف و استفاده از ظرفیتهایی جستوجو کرد که سالها پیش برایشان هزینه کردهایم.
