بالاخره افغان، افغانی یا افغانستانی؟| یک مجادله ادبی بر سر نامگذاری مردمان همسایه شرقی کشور
![بالاخره افغان، افغانی یا افغانستانی؟| یک مجادله ادبی بر سر نامگذاری مردمان همسایه شرقی کشور](https://cdn.7sobh.com/thumbnail/W8H7cefp4lf2/mplrKFaRlbMrw__LR0BO23SAIhAOCfR1Ma8tLslqfPL1WTG1qZ-1IiyFd47s988b/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.jpg)
بالاخره کدام اصطلاح درست است: «افغان»، «افغانی» یا «افغانستانی»
هفت صبح| چند روز پیش ایسنا یادداشتی از زبان یک نویسنده اهل افغانستان منتشر کرده بود که بالاخره کدام اصطلاح درست است: «افغان»، «افغانی» یا «افغانستانی». میان این سه، کدامیک صحیحتر است و مردم افغانستان را باید چه بنامیم؟
این روزها حضور اتباع کشور افغانستان در ایران و نحو مواجهه با آنها دوباره در فضای مجازی و حتی میان مسئولان کشورمان بر سر زبانها افتاده است اما در نامیدن مردم این کشور همیشه نوعی جدل وجود دارد. «افغان»، «افغانی»، «افغانستانی» و «افاغنه» نامهایی است که در میان مردم، رسانهها و مسئولان کشوری برای خطاب اتباع کشور همسایه استفاده میشود. گاه حتی برخی بعد از گفتن «افغانی» بلافاصله میگوید البته درست نیست و باید بگوییم «افغانستانی».
محمد آصف فکرت، نویسنده، شاعر و پژوهشگر افغانستانی در مقالهای نوشته است: «اَفْغان، به تعبیر نوین و عام، نامِ هر یک از شهروندان افغانستان از هر قوم و قبیله و دین است. این تعبیر در قانون اساسی مصوب ۱۳۴۳ ش / ۱۹۶۴ م افغانستان (ماده ۱) آمده بود؛ در قانون اساسی مصوب ۱۳۵۶ ش / ۱۹۷۷ م نیز با تکیه بر این مطلب همه شهروندان کشور از نظر حقوق و وظایف در برابر قانون یکسان و برابر اعلام شدند (ماده ۲۱) و پس از آن دولت کاربرد نسبتهای قومی و قبیلهای را درپی نام شهروندان ممنوع کرد. اما افغان، به تعبیر خاص، نامی است که غیرِ پشتونها، مردمانِ پشتو زبان را به آن میخوانند، در حالی که این مردم خود را پشتون مینامند.»
افغانستانی مناسبتر است اما ...
چند سال پیش محمدکاظم کاظمی شاعر و کارشناس ادبی افغانستانی، در یادداشتی منتشر کرد: عبارتهایی همچون «افاغنه» و «افغانی» و در شکل محاورهایاش «افغونی»، خالی از بار تحقیر و تخفیف نبوده است و «افاغنه» با توجه به سابقه تاریخیاش موهنترین نامی است که میتوان به مردم افغانستان داد و ناخشنودی مردم این کشور از خطابشدن با این نامها، نوشته بود: «افغانی» ضمن اینکه خالی از تحقیر نیست، از نظر دستوری هم ایراد دارد، چون «ی» نسبت را نمیتوان به قوم اضافه کرد و از آن، گروهی از مردم را در نظر داشت.»
استاد ابوالحسن نجفی در کتاب ارزشمند «غلط ننویسیم» میگوید: «اهل کشور افغانستان را باید افغان بنامیم و نه افغانی، چنان که اهل کشور ترکیه و استان کردستان را ترک و کرد مینامیم و نه ترکی و کردی.» کلمه «افغانی» در واقع واحد پول افغانستان است.
قانون اساسی افغانستان کلمه «افغان» را پیشنهاد میکند اما در نظر گروه وسیعی از مردم افغانستان، کاربرد «افغان» هم خالی از اشکال نیست، چون نام قوم «افغان» (پشتون) را تداعی میکند که فقط یکی از اقوام این کشور است و انتساب همه مردم افغانستان به این قوم، خالی از اشکال نیست، مثل اینکه همه مردم هندوستان را «هندو» بنامیم.اگر از این زاویه بنگریم، کاربرد کلمه «افغانستانی» برای مردم افغانستان مناسبتر به نظر میرسد، هرچند از نظر حاکمیت کنونی این کشور، «افغانستانی» نامیدن مردم افغانستان، اعتراضی غیرمستقیم به قوانین رسمی و عرف دیپلماتیک کنونی به حساب میآید.»
فرهاد قربانزاده، زبانشناس، فرهنگنویس و ویراستار درباره این موضوع نوشته است: «برخی معتقدند «اهل کشور افغانستان را باید افغان بنامیم و نه افغانی. چنانکه اهل کشور ترکیه و استان کردستان را ترک و کُرد مینامیم و نه ترکی و کُردی. در پاسخ باید گفت: در فارسی نام قوم به هریک از افراد آن قوم نیز گفته میشود و برای نمونه، ازبک، افغان، بلوچ، تاجیک، تُرک، قرقیز، و کُرد هم نام قوم است و هم نام هریک از افراد آن قوم، ولی در چند مورد با افزودن پسوندِ ـی به نام قوم نیز نام هریک از افراد آن قوم ساخته میشود.دوم اینکه واژه افغانی دستکم از قرن پنجم در متنهای معتبر فارسی با بسامد بالا به کار رفتهاست: کوتاه آنکه در اشاره به هریک از افراد قوم افغان هم واژه افغان درست است و هم واژه افغانی، ولی زیبندهتر آن است که دیگران را به نامی بخوانیم که خود بیشتر میپسندند.»