هفت صبح| براساس گزارشهای منتشر شده در رسانهها، جمعیت پلنگ ایرانی در ترکمنستان به مرز تثبیت رسیده است اما با توجه به سابقه خروج پلنگها از سمت ایران به ترکمنستان، این تثبیت جمعیت ناشی از مهاجرت این گربهسان ایران به سمت ترکمنستان است؟ یک کارشناس پاسخ دقیقی برای پرسش مطرح شده ندارد زیرا مطالعات کافی در این رابطه انجام نشده است اما او مهاجرت پلنگ از ایران به دیگر کشورها را دارای سابقه توصیف کرده و آن را نشاندهنده ایمن بودن کریدورهای مهاجرتی توصیف میکند.
پایشهای اخیر در ترکمنستان نشان میدهد جمعیت پلنگ ایرانی در این کشور به ۶۰ تا ۸۰ قلاده رسیده است. این افزایش جمعیت، نشانه تثبیت حضور این زیرگونه نادر در زیستگاههای کلیدی مانند رشتهکوههای کوپهداغ و مناطق حفاظتشده طبیعی است. بر اساس گزارشی که ایرنا به نقل از نشریه آسیای مرکزی تایمز منتشر کرده است، پراکندگی زیستگاهها و تخریب محیط طبیعی، بقای بلندمدت پلنگ ایرانی را تهدید میکند؛ به همین دلیل، این گونه در فهرست قرمز اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) بهعنوان گونه در معرض خطر انقراض ثبت شده است.
قلمرو گسترده پلنگها
قلمرو پلنگ ایرانی بسیار گسترده است. این گونه در جنوب آذربایجان، ترکمنستان، عراق، افغانستان، ترکیه، ارمنستان و بخشهایی از قفقاز پراکنده است با این وجود برآوردها نشان میدهد که جمعیت کل این زیرگونه در طبیعت بین 750 تا 1044 قلاده است که از این میان تنها 450 تا 626 قلاده آن بالغ هستند.
همین قلمرو گسترده، پاسخ به این پرسش که آیا پلنگهای ترکمنستان از ایران به سمت عرضهای جغرافیایی بالاتر مهاجرت کردهاند یا اینکه مستعد بودن زیستگاههای ترکمنستان زمینه تکثیر پلنگ ایرانی را بهوجود آورده، دشوار میکند. متاسفانه مطالعات زیادی درباره رفتارهای پلنگ در ایران وجود ندارد. 30 دی 1396 «برزو» یکی از چهار پلنگ ایرانی پروژه «بوم شناسی پلنگ ایرانی در شمال شرقی ایران» بود که او را مجهز به ردیاب کرده بود. برزو پس از شکار یک سگ وارد ترکمنستان شد.
این گربهسان، برای رسیدن به مرز ایران و ترکمنستان از میان تعداد زیادی روستا و از عرض چندین جاده اصلی و فرعی عبور کرده و حدود ۲۰ کیلومتر راه را پیمود اما نکته جالب اینجا بود که در طول این ۱۰ شبانه روز هیچ موردی از مشاهده پلنگ و یا حمله به دامهای اهلی گزارش نشد و اصولا کسی متوجه این جانور هم نشده بود. برزو چندان هم جوان نبود و یازده سال سن داشت. خروش این گربهسان از مرزهای ایران نخستین گزارش رسمی از مهاجرت پلنگ ایرانی به آن سوی مرزها بود.
مشاهده پلنگ ایرانی در مرزها
گزارشهای بعدی هم درباره حضور پلنگها در مرزهای شرقی کشور تاحدودی تایید کننده خروج این گربهسان از مرزهای ایران به سمت عرضهای جغرافیایی بالاتر است. چهارم آبان ماه سال 1398 اداره کل محیط زیست خراسان شمالی خبر داد که در نیمه نخست آن سال هفت نوبت پلنگ در منطقه حفاظت شده گلیل و سرانی شهرستان شیروان و همجوار با مرز ترکمنستان مشاهده شده است که البته، مشاهدات در سالهای گذشته خیلی کمتر بوده است.
گویا بارندگیهای مناسب سال گذشته و افزایش طعمههای پلنگ باعث شده بود که دفعات مشاهدات این گونه در آن سال افزایش یابد. این بار اما مشاهده پلنگ در مرز توام با حمله این حیوان به دامهای منطقه هم بود که در جریان این حملات، دو راس گوسفند تلف شدند. منطقه حفاظت شده گلیل و سرانی با ۱۸ هزار هکتار وسعت در شهرستان شیروان و مرز بین ایران و ترکمنستان قرار دارد و دارای ذخیرهگاه غنی و ارزشمند گیاهی و جانوری است. آیا وجود این منطقه حفاظت شده در مناطق مرزی سبب شده پلنگهای ایران بین مرز دو کشور تغییر مکان بدهند؟
احتمال جابهجایی پلنگ وجود دارد
مرضیه موسوی کارشناس حیات وحش در گفتوگو با هفت صبح، درباره تقویت جمعیت پلنگ ایرانی در ترکمنستان و منشا این افزایش جمعیت، نمیتواند نظر دقیقی ارائه دهد. او میگوید که ترکمنستان زیستگاه پلنگ ایرانی است اما احتمال جابهجایی پلنگ در مرز ایران و ترکمنستان هم چندان بعید نیست و ممکن است این گونه از سمت ایران به آن سوی مرزها مهاجرت کرده باشد. بنابراین برای ارائه نظر دقیق، قطعا باید بررسی انجام شود.
او تغییر مکان پلنگها و حرکت به آن سوی مرزها را نشانه مثبتی میداند زیرا این حرکات نشان دهنده امنیت زیستگاه است و نوید دهنده این موضوع است که کریدورهای مهاجرتی حیوان هنوز زمینه حرکت را برایش فراهم میکند. به گفته موسوی، در گذشته جابهجاییهایی درباره گونه پلنگ وجود داشته است. در شمال غرب از سمت ایران به سمت کشور آذربایجان و ارمنستان جابهجایی پلنگ اتفاق میافتاده است و هنوز هم کم و بیش در حال رخ دادن است. در مرز شمال شرق هم اگر جابهجایی رخ دهد، خیلی خوب است زیرا نشانه امنیت زیستگاه است. یعنی گونه جابهجا شده و جوامع محلی آن را شکار نکردهاند و همچنان کریدورهای امن خود را حفظ کردهایم.
نیاز به تعریف مناطق حفاظت شده مشترک
با توجه به اینکه هنوز هم برخی کریدورهای مهاجرتی پلنگ ایرانی ظرفیت زیستی خود را حفظ کرده است، چه اقداماتی باید پیگیری شود که این کریدورها امن باقی بمانند و فشار مضاعفی به جمعیت این گونه وارد نشود؟ موسوی معتقد است که برای حفظ این شرایط مثبت باید یکسری همکاریهای بینالمللی و فرامرزی بین ایران و ترکمنستان شکل بگیرد و مناطق حفاظت شده مشترک بین ایران و ترکمنستان تعریف شود.
به اعتقاد او، باید جمعیت پلنگها رصد و پایش شود. دوربین تلهای در زیستگاه پلنگ کار بگذاریم تا جمعیت آنها را دقیق شناسایی کرده و بفهمیم پلنگها از سمت ایران به ترکمنستان آمدهاند یا اینکه در خود زیستگاه افزایش یافتهاند. همکاری فرامرزی در رابطه با ایجاد پارکهای ملی مشترک دارای اهمیت است.
بحث مدیریت جاده، حفاظت از زیستگاه و آموزش جوامع محلی موضوعات مهمی است که اجرای آن در گرو همکاری فرامرزی با کشورهای همسایه است. به گفته این کارشناس حیات وحش، ایران و ترکمنستان روابط خوبی دارند و میتوانند با یکدیگر همکاری مشترک داشته باشند. در گذشته هم سازمان محیط زیست به فکر برنامههایی در این رابطه بوده است اما هنوز اجرایی نشده است و باید تلاش کنیم که این برنامهها اجرایی شود.
