هفت صبح| زبالههای الکترونیک، همانقدر که میتوانند در مسیر بازیافت برای کشور ثروت ساز باشند، در صورت عدم ساماندهی یکی از مهمترین آلایندههای محیط زیست به شمار میروند. پسماندهای الکترونیک شامل تمام تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی مستعمل شامل کیس کامپیوتر، لپتاپ، موس، لامپ، سیم، کابل و ... هستند که اگر درست ساماندهی نشوند، به دلیل آنکه حاوی فلزات سنگین بوده و میتوانند در محل دپوی زبالههای عادی این فلزات را وارد آب و خاک کنند، مشکل آفرین میشوند. اثرات مخرب زبالههای الکترونیک بر محیط زیست آنقدر زیاد هست که این پسماندها با نظارت ادارات کل محیط زیست مدیریت میشوند و صادرات و واردات آنها نیز تحت نظر کنوانسیون بازل انجام میشود؛ ورود و خروج این زبالهها به کشورها، تابع قوانین خاصی است اما گویا در ایران کسی به فکر این مسائل نیست!
نبود ماده اولیه، مهمترین مانع بازیافت
محمدرضا مرادی فعال صنعت بازیافت در گفتوگو با هفت صبح مهمترین مانع پیش روی این صنعت را ضعف در مدیریت جمعآوری و مدیریت درست پسماند الکترونیکی معرفی میکند.
او که واحد بازیافت طلا و نقره دارد، میگوید که شهرداری یک مجموعه برای جمعآوری زبالههای الکترونیک راهاندازی کرده اما اکنون این واحد عملیاتی نیست. هیچ زباله الکترونیکی از مجموعههای دولتی به واحد بازیافتش نمیرسد و واحدهای آزاد هم محصول کامل را به کارگاههای بازیافت تحویل نمیدهند.
آنها بخشهای باارزش زبالههای الکترونیک را به او تحویل میدهند و قسمتهای بیارزش را با روشهای نادرست امحا کرده و در زبالهها رها میکنند. نتیجه این رفتار آن است که واحدهای بازیافت با ظرفیت کمتر به کار خود ادامه میدهند زیرا ورودی کمی دارند. مرادی که دو سالی را با شهرداری همکاری کرده و غرفههای مخصوص جمعآوری پسماند الکترونیکی با هزینه خود راهاندازی کرده است، این اقدام را ناموفق توصیف میکند زیرا چنین زبالههایی باید از مبدا درست تفکیک شوند.
البته او میگوید که یکسری سازمانها و ارگانها تولیدکننده چنین زبالههایی هستند و اگر شهرداری آنها را قانع کند که زبالههای الکترونیک خود را به یک شرکت تحویل بدهند تا از طریق آن شرکت، مدیریت پسماند انجام شود، در این حوزه به نتایج بهتری میرسیم. به گفته این فعال صنعت بازیافت، هر کیلوگرم بورد موبایل، 20 میلیون تومان قیمت دارد و بسته به نوع محصول، قیمت بورد سایر وسایل الکترونیک، متفاوت است.
نبود آمار دقیق
آمار دقیقی درباره میزان تولید زبالههای الکترونیک در دسترس نداریم. دو سال قبل معاونت بررسیهای اقتصادی اتاق تهران از تولید سالانه ۴۰۰ هزار تن زباله الکترونیکی در ایران خبر میدهد. آماری که نشان میدهد هر ایرانی سالانه هفت کیلوگرم زباله الکترونیک تولید میکند. در کنار این عدد، برخی فعالان صنعت موبایل هم خبر میدهند که هر ایرانی بهطور متوسط سه گوشی تلفن همراه در اختیار دارد و این یعنی سالانه میلیونها گوشی تلفن همراه در ایران، به زباله الکترونیک تبدیل میشوند. اما آیا این آمارها قابل اتکا هستند؟
تلاش نافرجام شهرداری
ابوعلی گلزاری عضو شورای راهـــبردی سازمان محیط زیست و کارشناس پسماند به هفتصبح میگوید که آمار درستی در این رابطه وجود ندارد و سال 97 و در دوره فعالیت صدرالدین علیپور در شهرداری تهران، حجم زبالههای الکترونیک، 58هزار تن در سال برای ایران اعلام شده است.این عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست بر این باور است که مدیریت درستی در پسماند زبالههای الکترونیک نداریم و این زبالهها تفکیک نمیشوند. او به تلاش نافرجام شهرداری و تشکیل یک ساختار به نام الکتروکاپ برای جمعآوری زبالههای الکترونیک اشاره میکند که متاسفانه به نتیجه مطلوب نمیرسد و به همین خاطر، همچنان بزرگترین معضل واحدهای بازیافت پسماند الکترونیک، کمبود ماده اولیه است.
کم توجهی به معادن شهری
گلزاری درباره اهمیت زبالههای الکترونیک توضیح میدهد که از هر تن زباله مربوط به مادربوردهای لپتاپ، موبایل و یخچال، حدودا 160 کیلوگرم مس، سه تا چهار کیلوگرم نقره و 200 تا 400 گرم طلا استخراج میشود، به همین خاطر به این زبالهها معادن شهری میگویند زیرا غنای این فلزات در یک محصول الکترونیکی، 10 برابر بیشتر از غنای سنگهای غنیترین معادن کشور است.
او میگوید که تکنولوژی استخراج فلزاتی مثل طلا و نقره از داخل زبالههای الکترونیک در ایران وجود دارد اما مشکل اصلی در لجستیک و تامین ماده اولیه برای واحدهای بازیافت است. هنوز این پسماندها مدیریت نمیشوند و نحوه برخورد با آنها غیر اصولی است. در صورتی که اگر آنها را درست بازیافت کنیم، دیگر لازم نیست از معادنی که در دل طبیعت هستند، برداشت انجام دهیم.
ثروتی که هوا را آلوده میکند
به گفته این عضو شورای راهبردی سازمان محیط زیست، بر اساس اطلاعات غیر رسمی قیمت هر تن پسماند الکترونیکی مرغوب بین سه تا پنج میلیارد تومان است. او از خروج این زبالهها به سمت کشور پاکستان خبر میدهد. این یعنی سود این تجارت به جیب کارتلهایی میرود که نمیدانیم چگونه شکل گرفتهاند.البته اگر چنین ثروتی از کشور خارج نشود هم سرانجام جالبی ندارد؛ زیرا گلزاری میگوید که برخی افراد با هدف استخراج طلا از این پسماند، آنها را به کورههای آجرپزی جنوب تهران تحویل میدهند تا سوزانده شوند. همه عناصر داخل این پسماندها که شامل فلزات خطرناکی مثل سرب، روی، کروم و انواع پلیمرهاست، در این اقدام غیرمجاز میسوزند و محیط را آلوده میکنند. طلا بهعنوان پایدارترین اکسید در داخل کوره باقی میماند تا سودش به جیب عدهای سرازیر شود اما آلودگیاش، نصیب مردم ساکن اطراف این کورهها در منطقه 18 تهران میشود.
شرکتهایی که دوام نیاوردند
گلزاری توضیح میدهد که بازیافت رسمی پسماندهای الکترونیک در ایران وجود ندارد. برخی شرکتهایی که در این حوزه فعال شدند، خیلی دوام نیاوردند زیرا با مشکل تامین ماده اولیه مواجه شدند. در حال حاضر شرکتهای موفق، آنهایی هستند که کیسهای کامپیوتر را جمعآوری کرده و امکان باز استفاده برای آن را فراهم میکنند. یعنی قطعات سالم کیسهای مختلف را کنار هم میگذارند و یک کیس سالم از چندین کیس کهنه تولید میکنند.
به گفته این عضو شورای راهبردی محیط زیست، در حالی که ما در ایران قابلیت استحصال کامل و بازیافت زبالههای الکترونیک را داریم، به دلیل ضعف در لجستیک و جمعآوری ماده اولیه، صنعت بازیافت در این حوزه از کار افتاده است.بررسیها نشان میدهد که حدود 10 تا 15 معدن بزرگ طلا، نقره و مس در نزدیکی مناطق حساس محیط زیستی کشور مشغول به فعالیت هستند و بیشترین اعتراضات به فعالیتهای آنها از سوی کنشگران محیط زیست طی سالهای اخیر مطرح شده است. در چنین شرایطی، دولت به صورت سخاوتمندانه برای توسعه فعالیت این معادن به بهانه ارزش اقتصادی آنها پروانه جدید صادر میکند؛ در حالی که میتواند با ساماندهی صنعت بازیافت و مقابله با قاچاق پسماندهای ارزشمند الکترونیکی به خارج از کشور، علاوه بر ایجاد اشتغال، زمینه حفاظت بیشتر از طبیعت ایران را فراهم کند.
