هفت صبح| نوار باریک جنگلهای شمال آماج بهرهبرداریهای مختلف قرار داشته و دور از ذهن نیست که جنگلهای هیرکانی هم به سرنوشت زاگرس دچار شوند و راهی برای نجات آنها باقی نماند. متاسفانه با وجود قوانین مختلف درباره ممنوعیت برداشت معادن در جنگلهای شمال کشور، منابع طبیعی به درخواست قرارگاه خاتم برای برداشت شن و ماسه از معدن متروکه روستای عباسآباد واقع در بالادست دریاچه استیل آستارا، با هدف تکمیل یک اسکله موافقت کرده است. در حالی که به گفته کارشناسان، هرگونه برداشت از روی شیبهای جنگلی واقع در شمال کشور، زمینه لغزش و رانش زمین را فراهم کرده و تثبیت چنین دیوارههایی، با صرف هزینههای زیاد همراه خواهد بود.
بولدوزرها سخت مشغول کارند. آنها پای جنگلهای هیرکانی واقع در بالادست دریاچه استیل آستارا را میخراشند و به نظر میرسد که مشغول برداشت شن و ماسه هستند. شاهدان عینی میگویند مدتی است که کارشان را شروع کردهاند. این در حالی است که هرگونه اکتشاف و بهرهبرداری معادن در جنگلهای طبیعی و مراتع مشجر، براساس قانون حفظ و حمایت از ذخایر جنگلی و مصوبه دولت درباره ضوابط زیست محیطی معادن، ممنوع است.
در شرایطی که جنگلهای شمال دیگر نای نفس کشیدن ندارند و آماج بهرهبرداریهای متعدد قرار گرفتهاند و هر روز علائم زاگرسی شدن در آنها نمایان است؛ از سوی دیگر خشکیدگی دسته جمعی در بخشهایی از هیرکانی نشان میدهد که حال و روز این جنگلها خوب نیست و ممکن است به زودی به سرنوشت جنگلهای زاگرس دچار شوند، معلوم نیست منابعطبیعی چرا مجوز برداشت برای چنین معدنی را صادر کرده است؟
صدور مجوز، مربوط به گذشته
کامیار مرزبانی مدیر کل منابع طبیعی گیلان در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که از همکارانش خواسته جزئیات کامل صدور مجوز برای این معدن را برایش ارسال کنند اما در توضیحات اولیه، تاکید میکند که استان گیلان مخالف صدور مجوز چنین معدنی بوده، ولی در دوره مدیریت مازیار رضوی (مدیر کل وقت گیلان که در سال 1402 با حکم عباسعلی نوبخت به این سمت منصوب شد) تحت عنوان معدن کوهی، مجوز برداشتی صادر میشود. او در توضیحات تکمیلی که برای خبرنگار هفت صبح ارسال کرده، تشریح میکند:
«قرارگاه خاتمالانبیا برای ساخت یک اسکله در سال 1402 درخواست برداشت از محل معدن متروکه در روستای عباسآباد واقع در بالای دریاچه استیل را ارائه میدهد. برابر موافقت نامه شماره 2618777 مورخه 11 اردیبهشت 1403 اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گیلان، موافقت نامه شماره 2004553 مورخه 15 بهمن 1402 اداره کل حفاظت محیط زیست استان، موافقت نامه شماره 8517 مورخه 11 بهمن 1402 فرمانداری شهرستان آستارا، موافقت نامه شماره 98694 مورخه 11 بهمن 1402 دادستان نظامی استان و صورت جلسه شماره 17986 مورخه 12 مهر 1402 استانداری گیلان و در نهایت مجوز شماره 3114908 مورخه 20 تیر 1403 اداره کل صنعت معدن و تجارت استان، برداشت معدن آغاز شد. قرارگاه پس از پرداخت حقوق دولتی در حق اداره صنعت و معدن و سازمان منابع طبیعی مجوز نهایی را دریافت کرد.»
صدور موافقت از مسیر معاون امور جنگل!
بر اساس توضیحات اولیه مرزبانی، مجوز برداشت این معدن از سوی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور انجام میشود به همین دلیل خبرنگار هفتصبح به سراغ علی خادم آستانه مدیر کل دفتر استعدادیابی و بهرهبرداری منابع طبیعی میرود.به گفته او، یک اسکله آنجا بوده و در زمانهای خیلی قدیم از معدن آن منطقه برداشتهایی انجام شده و آن ناحیه تخریب شده بود. به دلیل نبود پوشش گیاهی، در زمان ارائه درخواست برداشت، معاونت وقت جنگل سازمان منابع طبیعی، مجوز میدهد که در مساحت هشت هزار و 576 متر یعنی زیر یک هکتار، برداشت انجام شود. بنابراین در 10 اردیبهشت 1403، یک مجوز برداشت به متقاضی داده میشود. او میگوید که مجوزهای برداشت معمولا یک ساله هستند و وزارت صمت این مجوزها را صادر میکند. اگر این مجوز با همین مدت صادر شده باشد، قاعدتا 10 اردیبهشت 1404 باید تمام شده باشد. پس از این مدت هم باید بهرهبردار آن محوطه را دوباره احیا کرده و تحویل بدهد.
به گفته خادم آستانه، تاکنون با حوزه معاونت حفاظت امور اراضی سازمان منابع طبیعی برای صدور مجوز برداشت معدن دریاچه استیل آستارا مکاتبهای انجام نشده و هماهنگیهای لازم با معاونت جنگل وقت انجام میشود. در زمان حضور نقی شعبانیان در معاونت امور جنگل، با توجه به نبود پوشش گیاهی در منطقه، این موافقت صادر میشود و مجوز موقت برداشت محدود را بلامانع اعلام میکنند. در مجوز نوشته شده که برداشت باید با رعایت ایمنی انجام شود و مسئول اجرای ایمنی هم وزارت صمت است. او درباره ممنوعیت برداشت معادن در جنگلهای شمال میگوید که مجوز برداشت محدود با صدور مجوزهای اکتشاف متفاوت است. در جاهایی که ممنوعیت داریم، نباید مجوز برداشت بدهیم.
خادم آستانه نتوانسته آمار دقیقی از زمان درج شده در مجوز کسب کند اما بر این باور است که اگر مجوز یکساله باشد، اکنون باید برداشت متوقف شود و بهرهبردار وارد فاز بازسازی و احیا شود. مدیر کل دفتر استعدادیابی و بهرهبرداری منابع طبیعی از ارسال نامه به همکارانش در استان گیلان خبر میدهد تا اگر معدن کوهی هنوز فعال است، فعالیت آن متوقف شده و محوطه را وارد فاز بازسازی و احیا کنند.
تشدید لغزش و رانش با برداشت معدن بر روی شیب
تصاویر ارسالی از منطقه فعالیت معدن کوهی یاد شده، نشان میدهد که این معدن بر روی شیب واقع شده و بولدوزرها تا پای درختان جنگلهای هیرکانی در حال پیشروی هستند. اما آیا این شیوه برداشت میتواند برای این اکوسیستم خطرساز باشد؟ کیومرث سفیدی اکولوژیست جنگل در گفتوگو با هفتصبح توضیح میدهد که با توجه به حساسیتهای اکولوژیکی، برداشت شن و ماسه در محدوده جنگلهای شمال را به هیچ عنوان تایید نمیکنم اما برای قضاوت در هر موردی، باید محدوده مکانی را بدانیم. اگر ناحیه مورد برداشت در مجاورت دریاچه و جنگل آن ناحیه باشد، بهعنوان کارشناس نمیتوانم این برداشت را تایید کنم.
به گفته سفیدی، در مورد هر گزینهای باید دید که آیا ضرورت کار ایجاب میکرده که چنین مجوزی صادر شود و آیا هیچ امکان دیگری نبوده است؟ باید دید دقیقا به چه دلیلی این اتفاق افتاده است. البته از منابع طبیعی انتظار داریم که در واگذاری معادن، یک مقداری بیشتر به مسائل اکولوژیکی توجه کند و از منظر توسعه پایدار به مسئله نگاه کند تا خدای نکرده در آینده دچار خسارت نشویم.
او یادآوری میکند که برداشت شن و ماسه در هر نقطهای از دامنه جنگلهای شمال اگر پوشش گیاهی را از بین ببرد، به لغزش و رانش کمک کرده و برای حل این معضل و تثبیت چنین دامنهای، باید کار فیزیکی و مکانیکی گستردهای انجام شود که بسیار پرهزینه است. حداقل کاری که برای تثبیت دامنهها در شمال کشور میتوان انجام داد، این است که پوشش گیاهی منطقه را حفظ کنیم.
حفظ پوشش گیاهی از منظر مهندسی زیستی، تقویت مقاومت مکانیکی خاک در برابر لغزش و رانش به کمک پوشش گیاهی است. اگر این پوشش حذف شود، برای تثبیت دامنه نیاز به کارهای سازهای و بتن کاری داریم تا دیواره دچار رانش نشود. جنگلهای شمال کشور بیش از این تاب و تحمل توسعه بیقاعده را ندارد. آیا راه دیگری برای تامین مصالح مورد نیاز تکمیل اسکله قرارگاه خاتم وجود نداشت؟ آیا مسئولان استان بدون توجه به حقوق نسل آینده، سادهترین راه را برای حل مشکلات امروز انتخاب کردهاند؟
