هفت صبح| فصل تخمگذاری لاکپشتها در راه است و به زودی بار دیگر این خزندگان دریایی در راستای تلاش برای بقا به سواحلی که در آن متولد شدهاند، باز میگردند اما کارشناسان میگویند لاکپشتهایی که 30 سال برای بقا در دریا جنگیدهاند، پس از بازگشت به برخی سواحل ایران دیگر جایی برای تخمریزی ندارند چون توسعه انسانی سواحل را دستخوش تغییرات کرده و به این ترتیب جمعیت آنها از دست میرود. از نگاه کارشناسان تورهای رها شده، تخریب زیستگاه، صیادی، گردشگری و ... مهمترین مخاطرات پیش روی لاکپشتها برای ادامه بقا هستند اما به نظر نمیرسد که برنامه جدی برای حل این مشکلات داشته باشیم، ضمن آنکه مطالعات ما درباره اثر گردشگری بر بقای لاکپشتها، کافی نیست.
حضور پنج گونه لاکپشت شامل سبز، نوک عقابی، زیتونی، پشت سرخ و پشت چرمی در آبهای ایران گزارش شدهاند اما فقط لاکپشت نوک عقابی و سبز هستند که در سواحل ایران تخمریزی میکنند و به گفته کارشناسان اطلاعات ما درباره گونههایی که در ایران تخمگذاری نمیکنند، بسیار محدود است و به مشاهده لاشه آنها در سواحل ختم میشود.
از نظر اکولوژی چرخه زیستی لاکپشتهای دریایی به دو قسمت زادآوری و خارج از زادآوری تقسیم میشود و کارشناسان میگویند که زیستگاه تخمگذاری و زادآوری لاکپشتهای دریایی با زیستگاه تغذیهای آنها متفاوت است. آنها حتی معتقدند که محل جفتگیری لاکپشتهای دریایی به ندرت ممکن است نزدیک محل تخمریزی این خزنده باشد.
لاکپشت بسته به نوع گونه و جمعیتی که دارد، برای تغذیه ممکن است مسافتهای بین قارهای را طی کند و تمام طول عمرش به دنبال غذا میگردد. بلوغ جنسی لاکپشتهایی که در ایران لانهگزینی میکنند، بسیار دیر و در 30 سالگی رخ میدهد و اگر بچه لاکپشتها شانس بیاورند و زنده بمانند، 30 سال بعد دوباره به همان ساحلی باز میگردند که از تخم بیرون آمدهاند. اما آیا ما میزبانان خوبی هستیم و طی این مدت، در سواحل هیچ دخالتی نمیکنیم؟
زنگ خطر در سواحل شیبدراز
علی کریمی زیستشناس دریا در گفتوگو با هفتصبح از سواحل تخمریزی لاکپشتها در استان بوشهر سخن میگوید که تحت حفاظت هستند و فعلا خبری از توسعه در آنها نبوده است اما در استان هرمزگان متاسفانه به دلیل توسعه انسانی، برخی مناطق تخمریزی لاکپشتها از دست رفته است و این موضوع میتواند مشکلساز باشد.
به گفته او، این روزها خبری از تخمریزی لاکپشتها در هرمز نیست و بسیار کاهش یافته است؛ در شیبدراز قشم هم که منطقهای تحت حفاظت بود، بر اساس شنیدهها، ساخت و سازهایی در دست انجام بوده و محل تخمگذاری لاکپشتها در خطر است. این زیستشناس دریا میگوید که عمده اطلاعات موجود در ایران درباره لاکپشت سبز و منقار عقابی است زیرا این دو گونه در سواحل جنوب تخمریزی میکنند، به همین دلیل لانههای آنها مدیریت و نظارت میشود.
از نگاه او، لاکپشت منقار عقابی در خطر انقراضترین گونه لاکپشت سواحل ایران است به همین جهت باید در اولویت حفاظت قرار گیرد؛ ولی درباره لاکپشت سبز اگرچه یکی از دستاوردهای جامعه جهانی در سال 2025 ارتقا شرایط حفاظتی این گونه و خروجش از وضعیت در معرض خطر انقراض بود اما برآورد دقیقی از جمعیتش در ایران وجود ندارد.
تغذیه از تخم لاکپشت ادامه دارد
عادت تغذیه از تخم لاکپشتها در جنوب کشور یکی از مواردی بود که تداوم نسل این خزنده را با مخاطرات جدی روبهرو میکرد. کریمی میگوید که اقدامات زیادی برای ترک این رفتار انجام شده اما از آنجا که هنوز جامعه محلی، خواصی برای تخم این خزنده متصور است، این مشکل 100 درصد حل نشده است. او درباره مخاطرات ناشی از حضور گردشگران بر تداوم نسل لاکپشتها هم به دلیل کمبود اطلاعات اظهارنظر دقیقی نمیکند. زیرا معتقد است که حضور گردشگر برای لاکپشت بدون استرس نیست اما مطالعهای در این رابطه انجام نشده و نمیدانیم چه تعداد انسان، میتواند برای لاکپشت استرس ایجاد کند.
البته این زیستشناس دریا با گردشگری بهمنظور کسب درآمد و صرف این منابع برای حفاظت از زیستگاه موافق است ولی تاکید میکند که رفتارهایی مثل لمس لاکپشت در زمان تخمریزی توسط گردشگران اقدامی غلط است و باید فاصله ایمن از این خزنده حفظ شود. فیلمهایی از نورانداختن گردشگران در زمان تخمریزی لاکپشتها هم در دسترس است که به اعتقاد کریمی، رفتار غلطی است و باعث میشود لاکپشتها ساحل را ترک کرده و به دریا بازگردند و چند ساعت منتظر بمانند که ساحل دوباره امن شود.
گزارشی از تخمریزی لاکپشت در خوزستان وجود ندارد
به گفته کریمی در بین چهار استان جنوبی کشور، گزارشی از تخمریزی لاکپشتها در استان خوزستان وجود ندارد. در سیستان و بلوچستان لاکپشت منقار عقابی تخمریزی میکند و بوشهر و هرمزگان هم میزبان این خزندگان هستند.به گفته او، تمام اقدامات حفاظتی از لاکپشتها به فصل تخمریزی باز میگردد. در این فصل به صورت مقطعی تعداد لانهها رصد شده و روی آن نظارت انجام میشود اما در بخش دریا، حفاظتی وجود ندارد؛ در حالی که اگر میخواهیم حفاظت موثری از لاکپشتها داشته باشیم، باید به این بخش هم توجه شود.
تورهای رها شده در دریا یکی از مخاطرات جدی برای لاکپشتها به حساب میآید. تحت تاثیر تغییر اقلیم، شاهد سفیدشدگی صخرههای مرجانی بهعنوان زیستگاه لاکپشتها هستیم و قایقهای ماهیگیری هم محل زندگی لاکپشت را تخریب میکنند و تهدید بزرگی برای ادامه حیات این خزنده به شمار میروند.
لاکپشتها، موجوداتی تکزی
اصغر مبارکی کارشناس دفتر حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست هم در گفتوگو با هفت صبح، ضمن تشریح عادات رفتاری لاکپشتها محل زندگی لاکپشتهای عقابی بعد از لانهسازی در ایران را سواحل جنوب خلیج فارس در شرق عربستان تا دریای عمان، امارات، بحرین و ... معرفی میکند.
او میگوید که بر اساس عادات رفتاری لاکپشتها، ساحل محل تولد این خزنده در حافظه زیستیاش هک میشود و پس از سن بلوغ، لاکپشت مجددا به محل تولد خود باز میگردد. این ویژگی، نوعی سازگاری است که بر اساس اکولوژی گونه، نیازهای غذایی و عادات رفتاری حیوان تنظیم میشود. مبارکی تاکید میکند که لاکپشتها تکزی هستند و اگر به صورت گروهی مشاهده شوند، ناشی از وجود غذای مناسب در آن محیط است ضمن آنکه این خزنده فقط در فصل تولید مثل، به صورت جفت دیده میشود.
او هم تورهای رها شده در ساحل و دریا را مخاطرهای برای تداوم حیات لاکپشتها میداند زیرا موارد زیادی وجود داشته که یک لاکپشت بالغ یا بچهاش در ساحل داخل تورهای پلاستیکی نازک گیر افتادهاند اما این مشکل در مناطق تخمگذاری لاکپشتها کمتر به چشم میخورد زیرا تخمگذاری لاکپشت در جزایر ایران انجام میشود؛ در حالی که در سواحل اصلی، موضوع رهاسازی تورها، مسئلهای جدیتر بوده و مشکلساز است.
جزایر مرجانی و علفزارهای دریایی، نیازمند حفاظت
این کارشناس دفتر حیاتوحش درباره حفاظت از زیستگاه لاکپشتها توضیح میدهد که هرگونه لاکپشت، زیستگاه متفاوتی دارد. لاکپشتهای عقابی در جزایر مرجانی متمرکز هستند زیرا به صورت تخصصی اسفنجخوارند ولی لاکپشتهای سبز بهعنوان تنها لاکپشت گیاهخوار وابسته به بستر علفهای دریایی و جلبکی در علفزارهای دریایی زندگی میکند.
این گونه از ماکروجلبکهایی که حالت علفی دارند -و با خود علف متفاوت است- تغذیه میکند. به گفته او، از بین رفتن مناطق مرجانی به دلیل سفید شدگی، تخریب مرجانها بر اثر لنگر انداختن، تورکشیدن، ترال کشیدن، خاکریزی، تصرف سواحل و گردشگری بیقاعده میتواند برای لاکپشت عقابی که وابسته به این زیستگاه هستند، مشکل ایجاد کند.
مبارکی بر این باور است که وضعیت علفزارهای دریایی از مرجانها بهتر است اما در این زیستگاه هم بحث آلودگی یا تیره شدن آب در اثر گل و لای، ترال کشیدن یا تخریب مناطق صخرهای میتواند بر جمعیت لاکپشتهای سبز اثر بگذارد.او قایقهای گردشگری و تصادف لاکپشت با این وسیله را یکی از مخاطرات جدی برای لاکپشتهای سواحل ایران توصیف میکند و درباره اثر گردشگری بر زندگی این خزنده، تاکید میکند که عدم درک کافی و اهمیت دادن به گونهها و زیستگاههای آنها، گردشگری را در ایران به یک پدیده مخرب تبدیل کرده است؛
زیرا باید درباره گونهای مثل لاکپشت، حتما محدودیت زمانی، مکانی و تعداد گردشگر در نظر گرفته شود. در حالی که در ایران به این مسائل توجهی نمیشود. این عدم توجه به حفاظت از لاکپشتها تا حدی است که در هندورابی که فقط نیم ساعت با جزیره کیش از مسیر دریا فاصله دارد، با هدف جذب گردشگر فرودگاه احداث میشود، اسکله درست کرده و ساحل را دستکاری میکنند. در این جزیره هتل مستقر میکنند و چنین رفتارهایی زیستگاه لاکپشتها را تخریب میکند.
در نهایت، سرنوشت لاکپشتهای دریایی ایران به تصمیمهایی گره خورده که امروز درباره سواحل و دریا میگیریم؛ از مدیریت گردشگری و صیادی گرفته تا حفاظت از زیستگاههای حساس در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان. اگر توسعه بیضابطه در مناطق ساحلی و سواحل مهمی چون شیبدراز ادامه یابد، نسلهایی که دههها در دریا برای بقا جنگیدهاند، هنگام بازگشت به زادگاه خود با ساحلی تخریب شده روبهرو خواهند شد. حفاظت از لاکپشتها تنها به فصل تخمگذاری محدود نمیشود و آینده این خزندگان، در گرو نگاه بلندمدت به دریا، سواحل و مسئولیتی است که انسان در قبال طبیعت بر عهده دارد.
