هفت صبح | آمارها نشان میدهد که تعداد نیروهای جنگلبان در ایران بسیار پایینتر از استانداردهای جهانی است اما کارشناسان بر این باورند که به دلایل متعدد، انگیزه جنگلبانان برای حضور در یگان حفاظت منابع طبیعی به شدت کاهش یافته و اغلب حافظان طبیعت تلاش میکنند یا از این یگان منفک شوند یا شغل دیگری را به جای جنگلبانی انتخاب کنند. این روند زنگ خطری جدی برای حفاظت از عرصههای طبیعی را فراهم میکند.
جنگلهای ایران با وسعتی نزدیک به 15 میلیون هکتار، بخش مهمی از سرمایه طبیعی کشور را تشکیل میدهند. این جنگلها شامل رویشگاههای هیرکانی در شمال، جنگلهای زاگرسی در غرب، ارسباران در شمالغرب و جنگلهای گرمسیری جنوب هستند. مدیریت این منابع عمدتا بر عهده سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور است و جنگلداران تحت نظر این مجموعه مشغول به فعالیت هستند اما این قشر در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشهای پیچیده و چندلایه مواجه بودهاند که کار حفاظت و احیای جنگلها را دشوار کرده است.
عملیاتی نشدن وعدهها، مهمترین مشکل
حیدر ابراهیمیفر، معاون اسبق فرمانده یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی درباره مهمترین چالشهای پیش روی جنگلبانان به هفت صبح میگوید: یکی از مهمترین مشکلات، عملیاتی نشدن وعدههایی است که پس از تشکیل یگان به نیروهای آن داده شد اما تاکنون عملیاتی نشده است. حذف سختی کار و افزایش حقوق نیروهای صف نسبت به نیروهای ستادی از جمله مسائلی است که قرار بود حل شود اما تاکنون این مشکل باقی مانده است.
به گفته او، نداشتن جایگاه شغلی مناسب و درخور نیروهای حفاظتی سبب میشود که برخورد مناسبی با آنها صورت نگیرد و از این بخش گریزان باشند. همچنین نبود امنیت شغلی در اثر عدم تبدیل وضعیت نیروهای شرکتی به قراردادی و بعد پیمانی و رسمی، انگیزه آنها برای ادامه فعالیت در یگان حفاظت را به شدت کاهش داده است. معاون اسبق فرمانده یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی، ضعف در پشتیبانی و حمایت قضایی و حقوقی از نیروهای جنگلبان در زمان برخورد با متخلفان را هم یکی دیگر از عواملی میداند که بر عملکرد نیروهای حفاظتی تاثیر میگذارد.
ضعف در اجرای قانون جامع ایثارگران و اعمال مصادیق شهادت، جانبازی و حتی فداکار خدمت برای نیروهای آسیب دیده پس از برخورد با متخلفان و یا مقابله با حریق و تصادفات و ... سبب میشود که این نیروها انگیزه و پشتوانه کافی در انجام تکالیف روزمره خود را نداشته باشند. همچنین ضعف در دانش فنی و انتقال تجربیات در قالب آموزشهای انتظامی، قضایی، فنی و اجرایی در اجرای ماموریتها، زمینه تضعیف عملکرد این نیروها در یگان حفاظت را فراهم میکند.
حقالکشف فراموش شده
به گفته ابراهیمیفر، عدم برخورداری از حقالکشف که ناشی از عدم درک صحیح از قوانین و دفاع در مراجع نظارتی است به همراه شرکتی بودن نیروهای حفاظتی با وجود حاکمیتی بودن وظایف آنها، مغایرتهایی را ایجاد کرده است که باید برای حل آنها تلاش شود. معاون اسبق فرمانده یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی کمبود امکانات و تجهیزات مناسب برای انجام ماموریتها را آخرین دلیلی میداند که زمینه کاهش انگیزه جنگلداران را فراهم میکند و توضیح میدهد: همه این موارد و شاید مطالبی دیگر موجب میشود که جنگلداران اعتماد به نفس مناسب را نداشته باشند و به تدریج انگیزههای لازم را از دست بدهند. این افراد یا قید کار دولتی را میزنند یا به بخشهای کم خطرتر منتقل میشوند؛ در نتیجه عرصههای حفاظتی از نیروهای با تجربه و دلسوز خالی میشود، در نتیجه فقط نیروهایی که دارای کیفیت نبوده و یا به اجبار نبود شغل و سرمایه در این بخش باقی میمانند و به این ترتیب هر روز این ستونها نحیفتر و سستتر میشود.
فاصله معنیدار نیروهای جنگلبان با استانداردهای جهانی
براساس استانداردهای بینالمللی به ازای هر 1000 هکتار جنگل، هر 5000 هکتار مرتع و هر 10 هزار هکتار بیابان باید یک نیروی حفاظتی نیاز داریم اما در ایران با وجود 135 میلیون هکتار اراضی ملی و عرصههای منابع طبیعی که 82 درصد از مساحت کشور را شامل میشود و مدیریت و حفاظت از آن بر عهده یگان حفاظت منابع طبیعی کشور است، این تعداد نیرو وجود ندارد. در واقع در ایران نیاز به 32 هزار نیرو برای حفاظت عرصههای طبیعی داریم اما آمارها نشان میدهد که تنها 5066 نفر نیرو در یگان حفاظت مشغول به کار هستند که از این تعداد حدود 3600 نفر نیروی شرکتی و مابقی نیروی رسمی هستند.
به این ترتیب حدود ۷۰ درصد نیروهای حفاظتی سازمان منابع طبیعی شرکتی هستند که از پشتوانههای کافی برای انجام امور شغلی خود برخوردار نیستند. ضمن آنکه، شرکتهای واسطه حفاظتی، در سراسر کشور حقوق جنگلبانان را به موقع پرداخت نمیکنند و بسیاری از این نیروها، حقوق معوق دو تا سه ماهه دارند. عدم دریافت به موقع حقوق، علاوه بر بروز مشکلات معیشتی برای حافظان طبیعت، زمینه ایجاد انحراف در این قشر را هم تقویت میکند. اگرچه رضا افلاطونی رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در چهاردهمین جلسه شورای راهبردی حفاظت که چهارم اسفند برگزار شد، با تعیین ضربالاجل برای ساماندهی نیروها، اصلاح قراردادها و تدوین طرحهای حفاظتی، بر برخورد قاطع با تخلفات و اجرای دقیق دستورالعملهای صیانت از عرصههای ملی تأکید کرده است اما جنگلداران خیلی به نتایج این ضربالاجل خوشبین نیستند.
افزایش تعرض به جنگلبانان
عدم حمایت موثر از جنگلبانان سبب شده که تعرض و خشونت به جنگلبانان، روندی صعودی طی کند. آمارهای ارائه شده از سوی مسئولان منابع طبیعی نشان میدهد که فقط در فروردین ماه سال گذشته، 15 تعرض به جنگلبانان در حین انجام وظیفه رخ دهد. این آمار از افزایش 36 درصدی حملات به جنگلبانان نسبت به سال 1402 حکایت دارد. در چنین شرایطی، تداوم بیتوجهی به مطالبات و مشکلات جنگلبانان میتواند پیامدهایی فراتر از نارضایتی شغلی به دنبال داشته باشد.
