گروه محیط زیست | آمار دقیقی از تعداد روزهای درگیر کشور با پدیده گرد و غبار در دسترس نیست. فقط میدانیم که در سالهای اخیر، بارها چندین موج گسترده گردوغبار در ایران رخ داده و استانهای خوزستان، ایلام، کرمانشاه، سیستانوبلوچستان، بوشهر و گاهی تهران را درگیر کرده است. در چنین شرایطی سازمان محیط زیست از طراحی اپلیکیشن پایش برخط کانونهای گرد و غبار جهان، برای نخستین بار در ایران خبر میدهد. خبری که مورد تایید کارشناسان قرار نمیگیرد زیرا گویا چنین اپلیکیشنی در دیگر کشورها هم مورد استفاده قرار گرفته است. کارشناسان بر این باورند که رصد کانونهای گرد و غبار اقدام مثبتی است اما مهمتر از آن، مقابله با ایجاد چنین کانونهایی است.
همین چند دهه قبل گرد و غبار پدیده خاص کشورهای کمربند خشک دنیا بود و حرکت ماسههای روان را فقط در این مناطق شاهد بودیم. به همین خاطر تکنولوژیهایی که ایران برای کنترل کانونهای فرسایش بادی داشت، در سطح دنیا مشتریانی پیدا کرده بود؛ اما این روزها با تشدید روند تغییرات اقلیمی و خشک شدن زمین، پدیدهای که نفسها را تنگ میکند، در سایر نقاط جهان هم توسعه یافته است. ذرات ریز، کیلومترها جو زمین را طی میکنند تا در نقطهای فرود بیایند. این ذرات دردسر ساز در بهار و اوایل تابستان در ایران گزارش میشوند و متاسفانه آمار دقیقی از روزهایی که کشور درگیر این پدیده میشود، در دسترس نیست.
بررسیها نشان میدهد که در برخی مناطق ایران تعداد روزهای دارای گردوغبار میتواند به بیش از ۱۰۰ روز در سال برسد و در کانونهای بحرانی حتی از این مقدار نیز فراتر رود. در چنین شرایطی بهزاد رایگانی دبیر ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار سازمان حفاظت محیطزیست خبر میدهد که قرار است این سازمان یک اپلیکیشن کاربردی برای پایش برخط کانونهای گرد و غبار طراحی کند.
به گفته او این اپلیکیشن که برای نخستین بار در سطح جهان طراحی شده، امکان رصد مستمر فعالیت کانونهای گرد و غبار را در هر نقطه از دنیا فراهم میکند. اما پرسش این است که آیا این اقدام میتواند در رابطه کنترل تبعات این پدیده موثر باشد؟ تاکنون سازمان هواشناسی و محیط زیست وظیفه اندازهگیری تراکم ذرات با قطرهای مختلف را به عهده داشتهاند. آیا این اپلیکیشن قرار است خدمات جدیدتری در حوزه سنجش گرد و غبار در اختیار جامعه قرار دهد؟
پیشبینی رخداد گرد و غبار
محمد خسروشاهی رئیس بخش بیابان موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در گفتوگو با هفت صبح اگرچه تولید هر داده جدیدی را به نفع کشور میداند اما توضیح میدهد که چنین اپلیکیشنی شاید برای اولین بار در ایران طراحی شده باشد اما در دیگر نقاط جهان هم استفاده شده است.او توضیح میدهد که یکی از همکارانش در موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در قالب یک طرح، میخواهد روی چنین مدلی کار کند. این طرح تحقیقاتی شاید مثل موردی که محیط زیست پیگیری میکند، نباشد؛ اما میتواند رخداد را پیشبینی کرد.
به گفته رئیس بخش بیابان موسسه تحقیقات جنگلها، رایگانی در روز جهانی مقابله با بیابانزایی به این موسسه میآید و خبر طراحی چنین اپلیکیشنی را ارائه میدهد. گویا قرار است که به کمک این برنامه، رخداد گرد و غبار پیشبینی شود. برخی دادهها مثل سرعت باد، قطر ذرات، رطوبت و غیره که در وقوع گرد و غبار موثر است، به این برنامه داده میشود تا بر اساس آنها ،پیشبینی در زمینه وقوع گرد و غبار انجام شود.
خسروشاهی میگوید که شاید با پیشبینی وقوع این پدیده، نتوان کار خاصی انجام داد؛ همانگونه که در سیلاب هم وقتی وقوع پدیده پیشبینی میشود، اقدام پیشگیرانه خاصی نمیتوانیم انجام دهیم اما پیش بینی گردو غبار برای ارائه اخطار، اقدام مثبتی است.
اولویتبندی کانونها با برنامه جدید
رئیس بخش بیابان موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور بر این باور است که نمیتوانیم در تمام 14 میلیون هکتار کانون گرد و غبار، اقدامات مدیریتی انجام دهیم اما در کانونهایی که کنار جادهها واقع شدهاند، پیشبینی وقوع پدیده گرد و غبار دارای اهمیت است. به گفته او، پیشبینی این پدیده برای مقابله با خطرات احتمالی ناشی از آن بهخصوص در مناطق حساس اهمیت دارد.
خسروشاهی توضیح میدهد که اگرچه هدف نهایی از رصد کانونهای گرد و غبار، تثبیت آنهاست اما چون سطح این کانونها رو به افزایش است، وقوع پدیده گرد و غبار میتواند خطر آفرین باشد. طراحی یک برنامه هشدار علاوه بر اینکه سبب میشود یکسری اقدامات پیشگیرانه مثل استفاده از ماسک و ... در منطقه درگیر پیگیری شود، زمینه اولویتبندی مناطق حساس را هم فراهم میکند تا اگر قرار بر انجام اقدامات اجرایی و کنترل این کانونها باشد، اول از نقاط اولویتدار شروع شود.
مقابله با افزایش کانونها مهمترین اقدام
اما پرسش اینجاست که آیا ایران تاکنون کانونهای بحرانی گرد و غبار را رصد نمیکرده است؟ خسروشاهی در این رابطه توضیح میدهد که متاسفانه کانونهای بحرانی کشور رو به افزایش بوده و این کانونها شرایط یکسانی ندارند. اکنون تالابهای کشور به کانون بحران گرد و غبار تبدیل شدهاند. در برخی جاها اراضی رها شده دیم، کانونهای جدیدی هستند که شرایط آنها در مناطق مختلف، یکسان نیست. آنچه از دست بخش اجرا بر میآمده، در رابطه با کنترل این کانونها انجام شده است اما این فعالیتها نتوانسته کل کانونهای بحرانی کشور را کنترل کند.
به گفته خسروشاهی، در برنامه هفتم توسعه گفته شده است که بخش اجرا باید 20 درصد کانونهای گرد و غبار را کنترل کند. یعنی در 80 درصد دیگر کانونها، نمیتواند اقدامی انجام دهد. اعتبار، بودجه و امکاناتش را ندارند که روی این کانونها کار کنند.رئیس بخش بیابان موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور تاکید میکند که ما باید توجهمان این باشد که به وسعت چنین کانونهایی اضافه نشود. اگر هفت میلیون هکتاری که 20 سال قبل بود را مهار میکردیم، اکنون 14 میلیون هکتار کانون بحرانی ایجاد نمیشد.
خسروشاهی بر این باور است که در ایران منتظر میمانیم که وضعیت بحرانی شود و بعد نسبت به آن اقدام میکنیم؛ در حالی که باید برای جلوگیری از این پدیده اقدام شود تا به روزی نرسیم که با آن مقابله کنیم.
رصد کانونهای گرد و غبار به تنهایی کافی نیست
غلامرضا هادربادی مدیر کل امور بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نیز در گفتوگو با هفت صبح اگرچه نظر مثبتی در رابطه با طراحی اپلیکیشن برخط پایش کانونهای گرد و غبار دارد اما تاکید میکند که با استفاده از این برنامه صرفا نباید بررسی کنیم که کانونهای گرد و غبار کجاست و شدت گرد و غبار چقدر است. بلکه باید طول مدت، منشا، مبدا و مقصد این پدیده را هم بتوانیم بررسی کنیم. اگر همه این موارد بررسی شود، طراحی چنین برنامهای میتواند اثر بخش باشد.
به گفته هادربادی، کار کنترل کانونهای بحران فرسایش بادی در حیطه وظایف منابع طبیعی است و کنترل پدیده گرد و غبار در حوزه محیط زیست قرار دارد. اگرچه بخشی از بحران فرسایش بادی و ریزگرد با هم یکسان است اما بهطور کلی در حوزه ریزگرد، سازمان محیط زیست فعالیت میکند.با توجه به اینکه سازمان محیط زیست در ابتدای راه طراحی برنامه پایش گرد و غبار قرار دارد، لازم است که این مجموعه با در نظر گرفتن نظرات تخصصی سایر دستگاهها، برنامهای طراحی کند که کاربردی بوده و بخشی از مشکلات کشور را حل کند. در غیر این صورت با طراحی یک اپلیکیشن صرفا پیش آگاهی، مزیتی برای کشور ایجاد نخواهد شد و شاید همان هشدارهای سازمان هواشناسی برای مناطق درگیر، کفایت کند.
