روزنامه هفت صبح | تا قبل از اینکه در فروردین سال ۸۴ بین دولت احمدینژاد و مجلس درباره عقب و جلو کشیدن ساعت دعوا و چالش به وجود بیاید کمتر کسی در ایران به این موضوع توجه نشان میداد. به همین دلیل هم الان که مجلس دوازدهم میخواهد تا قبل از پایان سال قانون تغییر ساعت را لغو کند تا ۳۱شهریور امسال آخرین باری باشد که ساعت در ایران جابهجا میشود، خیلیها یاد همان ماجرا میافتند اما جدا از این موضوع تغییر ساعت در جهان پیشینه نسبتا طولانی دارد و حاشیههای جالبی هم داشته است.
مجلس چه میگوید؟
قبل از اینکه به پیشینه تاریخی تغییر ساعت بپردازیم اول بیایید مرور کنیم که نمایندهها در حال حاضر چه دلیلی برای وقت گذاشتن روی این موضوع دارند و چرا میخواهند دیگر ساعت رسمی در ایران جا به جا نشود؟ حامیان میگویند با تغییر ساعت رسمی میتوان از نور روز بیشتر استفاده کرد، چون خورشید در نیمه اول سال زودتر طلوع میکند و در نیمه دوم سال دیرتر؛ به همین دلیل با جلو و عقب کشیدن ساعت از نور خورشید، بیشتر استفاده و در مصرف انرژی صرفهجویی میشود. در واقع زمانی که مردم صبحها از خواب بیدار میشوند، هوا روشن است و نیازی به روشن کردن چراغ نیست.
مخالفان، اما استدلالهای دیگری دارند. آنها میگویند ساعت بیولوژیکی بدن با تغییر ساعت دچار اختلال شده و تا بتواند خود را با شرایط جدید زمانی وفق دهد، دچار مشکلاتی از جمله به همریختگی الگوی خواب، میشود. همچنین شبهنگام فرد نمیتواند به موقع بخوابد و روز بعد احساس خستگی و خوابآلودگی میکند. مصطفی طاهری نماینده مردم زنجان در مجلس در مورد این طرح میگوید: «من شخصا مخالف تغییر قانون هستم، سالهاست که ایرانیها به این کار عادت دارند و ضرری هم ندارد اما آنهایی که کار کارشناسی کردند نظرشان خلاف نظر ماست.
البته دو دیدگاه در این خصوص وجود دارد که یکی از آنها معتقدند تحقیق و بررسی کردیم و همه کشورهایی که این قانون را اجرا میکردند پشیمان شدند، به عنوان مثال ساعت بیولوژیکی بدن و آسیبهایی که در این حوزه میزند خیلی بیشتر است و حتی خیلیها میگویند در صرفهجویی هم تاثیری ندارد. گروهی دیگر میگویند مباحث صرفهجویی و صرفه اقتصادی با اجرای این طرح وجود دارد و در بسیاری از کشورها متداول است.
البته طبق بررسیهایی که بنده انجام دادم به این نتیجه رسیدم که فعلا وجود قانون تغییر ساعت بهتر از نبودنش است بنابراین اگر رای گیری باشد بنده هم رای مخالف میدهم و نظر شخصی بنده این است که با این طرح مخالف هستم.» ابوالفضل ابوترابی، نماینده مردم نجفآباد اما به عنوان مخالف پای خیلی مسائل دیگر را هم وسط میکشد و میگوید که تغییر ساعت رسمی میتواند به نافرمانی پنهانی در مردم منجر شود.
او دفاع تمام قدش از توقف جابهجایی ساعت در ایران را اینطور توضیح میدهد: «یکی از مشکلاتی که جلو کشیدن ساعت به دنبال دارد به وجود آمدن یک نافرمانی مدنی نهفته در جامعه است به این شکل که بسیاری از مردم که کارمند نیستند ساعتها را تغییر نمیدهند و طبق ساعت قدیم امور خود را تنظیم میکنند. در نتیجه مردم مرتب لفظ ساعت قدیم را به کار میبرند که موجب به وجود آمدن یک نافرمانی مدنی نهادینه و نهفته میشود.»
صرفه جویی در مصرف شمعها
برای اینکه ببینیم جرقه اینکه آدمها ساعت رسمی را عقب و جلو کنند کی در ذهن بشر زده شد باید به حدود ۲۵۰ سال پیش برویم وقتی در سال ۱۷۸۴ بنجامین فرانکلین، وزیر مختار آمریکا در فرانسه طی مقالهای که در یکی از مجلات فرانسه چاپ شد از مردم خواست که صبحها یک ساعت زودتر از خواب بیدار شوند. فرانکلین معتقد بود که به این ترتیب، مردم میتوانند روزها از روشنایی خورشید استفاده بیشتری کنند و شبها شمع کمتری مصرف کنند.
البته فرانکلین پیشنهادی مبنی بر تغییر ساعت رسمی کشور ارائه نکرد. این پیشنهاد، برای اولین بار در سال ۱۹۰۷ در انگلستان توسط فردی به نام ویلیام ویلِت پیشنهاد شد؛ هرچند که باز هم در آن مقطع زمانی عملی نشد. ویلیام به ورزش گلف علاقهمند بود و چون به خاطر غروب آفتاب و تاریک شدن هوا مجبور میشد بازی را ناتمام رها کند، به فکر کمپین تغییر ساعت افتاد تا اینکه تغییر ساعت رسمی برای صرفهجویی در مصرف انرژی، برای اولین بار در سال ۱۹۱۶ در امپراتوری آلمان عملی شد.
بعداً بعضی از کشورهای دیگر از جمله آمریکا، بریتانیا و بعضی از کشورهای اروپایی هم دست به اقدام مشابهی زدند. عاملی که این دولتها را برای استفاده از این روش متقاعد کرد، کمبود شدید انرژی در دوره جنگ جهانی یکم بود. تا اینکه در نهایت هفتاد و هفت کشور جهان با استفاده از این روش، ساعات رسمی خود را تنظیم میکردند اما زمان جلو و عقب بردن ساعت در کشورها یکی نبود.
مثلا کشورهای اروپایی از آخرین یکشنبه ماه مارس تا آخرین یکشنبه ماه اکتبر و آمریکا و کانادا از دومین یکشنبه ماه مارس تا اولین یکشنبه ماه نوامبر (به مدت هفت ماه) ساعت رسمی خود را جلو میکشیدند. در برخی از مقاطع زمانی، بعضی از کشورها تغییر ساعت رسمی خود را در بازه زمانی بیشتری انجام دادهاند؛ برای نمونه، آمریکا در سالهای ۱۹۷۵ و ۱۹۷۶ زمان تغییر ساعت رسمی را دو ماه جلو انداخت و دولت بریتانیا هم در خلال جنگ جهانی دوم، ساعتها را دو ساعت جلو میکشید که شاید بتواند صرفه جویی بیشتری داشته باشد.
جالب اینکه کم کم مردم کشورهای مختلف و البته محققها شروع کردند به اعلام ناراحتی از چنین کاری تا جایی که از سال ۲۰۱۱ تا سال ۲۰۱۸ که کمپینهای مختلف در اروپا برای لغو این قانون راه بیفتد، میزان تحقیق روی این موضوع ۷۰۰ برابر شده بود و بالاخره نتیجه این تحقیقها باعث شد که از سال ۲۰۱۹ این قانون در اروپا لغو شود اما هنوز هم تعداد زیادی از ایالتهای آمریکا و کانادا و البته ایران به این کار ادامه میدهند.
نکته جالب دیگر اینکه بین کشورهای دور و بر فقط ایران ساعتها را دو بار در سال تغییر میدهد و بقیه کشورها دست به ساعت رسمیشان نمیزنند. این ماجرا در ایران مدتی هم به یک چالش بین دولت و مجلس تبدیل شده بود. شروع تغییر ساعت رسمی در ایران به اواسط سلطنت محمدرضا پهلوی بر میگردد و انگار تا اندازه زیادی یک جور تلاش برای همخوانی با رفتارهای کشورهای اروپایی بوده چون آن زمان اصلا بحث صرفه جویی در مصرف انرژی در ایران چندان داغ نبود.
به هر حال بعد از انقلاب چندسالی این کار که قانون رسمی هم نبود به فراموشی سپرده شد تا اینکه در سال ۱۳۷۰ در زمان ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی بر پایه محاسباتی، هیات دولت ایران مصوبهای را به تصویب رساند که طی آن ساعت رسمی کشور همه ساله در یکم فروردین یک ساعت جلو کشیده شود و در سی و یکم شهریور به حالت عادی برگردد. دولت اعلام کرد که با این کار ۱۰۰ مگاوات کاهش مصرف در زمان اوج مصرف خواهیم داشت اما دولت محمود احمدینژاد در اسفند ۱۳۸۴ این مصوبه را ابطال کرد.
غلامحسین الهام سخنگوی وقت دولت گفت که بررسی کارشناسانهای مبنی بر این که تغییر ساعت در کشور منجر به صرفهجویی در مصرف انرژی شده وجود ندارد. او دلیل لغو مصوبه پیشین هیات دولت را «سردرگمی بخشهای زیادی از جامعه در اثر تغییر ساعت رسمی کشور» و «عدم وجود بررسیهای دقیق و کارشناسانه برای تأیید صرفهجویی در مصرف برق با روش تغییر ساعت» اعلام کرد اما مجلس به این تصمیم روی خوش نشان نداد.
نمایندهها میگفتند که طبق برآورد وزارت نیرو این کار صرفه جویی دارد، البته همان موقع بعضی نمایندههای مجلس با لغو جا به جایی ساعت موافق بودند چون میگفتند ثابت بودن ساعت باعث میشود که فاصله به جا آوردن نماز و خوردن ناهار کم میشود و به این ترتیب بهرهوری کارمندان بالا میرود اما در نهایت دو سال بعد طرحی با یک ماده واحده تصویب شد و تغییر ساعت در ایران رسما تبدیل به قانون شد اما حالا دوباره مجلس سراغ لغو این قانون رفته و میخواهد برای چندمین بار آن را تغییر دهد.
