هفت صبح| صدای انفجار در بندرعباس، بوشهر، قشم و کیش هنوز در جنوب کشور شنیده میشد که خبر حمله موشکی به پایگاههای آمریکا در بحرین، اردن و کویت منتشر شد. همزمان، گزارشهایی از هدف قرار گرفتن نفتکشها در آبهای عمان، افزایش بهای نفت به بیش از ۸۶ دلار و هشدارهای تازه درباره امنیت تنگه هرمز، بحران را از مرزهای ایران و آمریکا فراتر برد. براساس آنچه در روزهای اخیر رخ داده، هرمز بار دیگر به نقطه تلاقی سیاست، اقتصاد، امنیت و دیپلماسی جهانی تبدیل شده و هر تحول در این آبراه، بازارهای انرژی، پایتختهای منطقه و حتی فضای سیاسی واشنگتن را تحت تأثیر قرار داده است.
سومین شب حملات دشمن آمریکایی، ابعاد تازهای به این رویارویی داد. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد به دستور دونالد ترامپ، حملات علیه اهدافی در ایران ادامه یافته است. بهانه واشنگتن از این حملات تجاوزکارانه، تأمین امنیت کشتیرانی است. در مقابل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز با انتشار اطلاعیههای متوالی از آغاز موج دوم عملیات «نصر ۲» خبر داد و اعلام کرد پایگاههای آمریکا در بحرین، اردن و سپس مراکز نظامی این کشور در کویت هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفتهاند. در این اطلاعیهها از اصابت به مراکز ارتباطی، سامانههای پدافندی و مخازن سوخت سخن گفته شد.
روابط عمومی ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز از انهدام یک فروند پهپاد متخاصم آمریکایی در بندرعباس خبر داد. با وجود تصاویر انفجار و تبادل آتش، محور اصلی اختلاف دو کشور در نقطهای دیگر قرار دارد؛ تنگه هرمز. اختلاف بر سر نحوه مدیریت این آبراه پس از آن وارد مرحله تازهای شد که دونالد ترامپ از بازگشت محاصره دریایی و دریافت عوارض از کشتیهای عبوری سخن گفت. این اظهارات با واکنش فوری مقامهای ایرانی روبهرو شد.
امیر سرتیپ محمد اکرمینیا، سخنگوی ارتش تأکید کرد: «تنها راه بازگشایی تنگه هرمز، احترام به حقوق ملت ایران و تمکین آمریکا به مفاد تفاهمنامه پایان جنگ است.» او تصریح کرد نیروهای مسلح «سر سوزنی» از حقوق ایران در هرمز عقب نخواهند نشست و هر اقدام خارج از چارچوب تفاهم، با پاسخ قاطع روبهرو خواهد شد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز آمریکا را به نقض تعهدات متهم کرد و گفت جمهوری اسلامی ایران آغازگر نقض تفاهم نبوده و هر جا واشنگتن از اجرای تعهدات خود سر باز زده، تهران نیز اجرای تعهداتش را متوقف کرده است.
در میان اطلاعیههای سپاه، پیام خطاب به مردم اردن نیز بازتاب گستردهای داشت. سپاه با اعلام حمله به یکی از پایگاههای آمریکا در خاک اردن، تأکید کرد هدف این عملیات نیروهایی بودهاند که از این پایگاه برای حمله به ایران استفاده کردهاند. در ادامه این اطلاعیه آمده بود: «مطالبه جدی شما در برچیده شدن پایگاههای اشغالگران آمریکایی از منطقه، کمک بزرگی به نجات مردم فلسطین و بازگشت امنیت به منطقه است.»
همچنین تشدید درگیریها، خیلی زود اثر خود را بر بازار جهانی انرژی گذاشت. نفت برنت از مرز ۸۶ دلار عبور کرد و هزینه بیمه نفتکشها و حملونقل دریایی افزایش یافت. نگرانی اصلی، امنیت عبور نفتکشها از آبراهی است که نزدیک به یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند. حمله به یک نفتکش در نزدیکی عمان و گزارش سازمان تجارت دریایی انگلیس درباره هدف قرار گرفتن شناورها در مسیر جنوبی تنگه هرمز، نگرانی شرکتهای بیمه و بازارهای جهانی را دوچندان کرد.
در واشنگتن اما اجماع کاملی درباره ادامه جنگ دیده نمیشود. هرچند دونالد ترامپ تلاش کرده است با تشدید فشارها ابتکار عمل را در دست بگیرد، اما بخشی از فضای سیاسی آمریکا مسیر دیگری را پیشنهاد میکند. چاک شومر، رهبر دموکراتهای سنای آمریکا، در صحن سنا با انتقاد از سیاستهای ترامپ گفت: «مدام به عقب بازمیگردیم. قیمت بنزین همچنان بالاست، شمار تلفات افزایش مییابد و هزینهها بیشتر میشود.» او ادامه جنگ را فاقد راهبرد دانست و هشدار داد که مردم آمریکا بهای این سیاست را خواهند پرداخت. این اختلافها بیانگر آن است که حتی در داخل آمریکا نیز درباره مسیر آینده این بحران اتفاقنظر وجود ندارد.
اسرائیل بزرگترین تهدید منطقه
درعین حال، بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، از مذاکرات برای دستیابی به توافقی بلندمدت درباره آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز خبر داد و تأکید کرد: «بزرگترین تهدیدات برای امنیت خلیج فارس از داخل نیست، بلکه از تصمیمات و اقدامات انجامشده در خارج بهویژه در تلآویو، ناشی میشود.» در سوی دیگر، لین جیان، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، از تهران و واشنگتن خواست از بازگشت به جنگ خودداری کنند و آتشبس را حفظ کنند. این مواضع، نگرانی بازیگران منطقهای و بینالمللی از سرنوشت آبراهی را منعکس میکند که هر اختلال در آن، مستقیماً بر اقتصاد جهان اثر میگذارد.
در ادامه درگیریها در منطقه، علی مطهری، نماینده پیشین مجلس اعلام کرد که جنگ فراگیر را بعید میداند و ابراز عقیده کرد: اختلاف اصلی بر سر اجرای تفاهم و مدیریت تنگه هرمز است. محسن کوهکن، نماینده پیشین مجلس و فعال سیاسی اصولگرا، نیز احتمال جنگ تمامعیار را پایین ارزیابی میکند، اما بر این باور است که تفاهم گذشته دیگر به شکل سابق وجود ندارد و روابط دو کشور به سمت نوعی ترک مخاصمه حرکت خواهد کرد. در مقابل، محمدعلی پورمختار، رئیس پیشین کمیسیون اصل ۹۰ مجلس با اشاره به بدعهدی آمریکا، احتمال تشدید دوباره درگیریها را منتفی نمیداند. کاظم انبارلویی، عضو شورای مرکزی حزب مؤتلفه اسلامی، نیز معتقد است تفاهم هنوز به پایان نرسیده، اما آمریکا با ایجاد اخلال در اجرای آن به دنبال امتیازگیری بیشتر است.
آنچه اکنون بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته، این است که سرنوشت بحران به جز میدان عملیات به میزهای مذاکره در مسقط، مواضع پکن، نوسان بازارهای جهانی، تصمیم شرکتهای کشتیرانی و حتی اختلافنظرها در فضای سیاسی تهران و واشنگتن نیز گره خورده است و همگی به بخشی از این معادله تبدیل شدهاند.لذا پاسخ این پرسش که منطقه به سوی مهار تنش حرکت میکند یا دور تازهای از رویارویی را تجربه خواهد کرد، هنوز قطعی نیست.اما یک واقعیت تردیدبردار نیست. این که تنگه هرمز به نقطهای تبدیل شده که هر تحول در آن، میتواند معادلات امنیتی و اقتصادی جهان را دگرگون کند.
