هفت صبح| بعضی خبرها، آنقدر آرام از کنارمان عبور میکنند که گویی هرگز اتفاق نیفتادهاند. در روزهایی که چشمها به بازار، سیاست، جنگ و هزار خبر ریز و درشت دوخته شده بود، گروهی از نوجوانان ایرانی در گوشههایی دیگر از جهان مشغول حل مسئله بودند. آن هم نه برای گرفتن نمره یا عبور از یک آزمون چهارگزینهای، بلکه برای پاسخ دادن به پرسشهایی که نشان از فناوریهای فردا دارند.
وقتی مسابقه تمام شد، خبر رسید که هیربد، کیان، محمد، نیما و امیرسام از المپیاد جهانی فیزیک با سه مدال طلا و دو مدال نقره بازگشتهاند. چند روز پیشتر هم آریان، آرشا، امیرحسین، علیرضا، رادین و علی در رقابت بینالمللی ریاضیات در چین، ایران را بر سکوی قهرمانی نشانده بودند. خبر منتشر شد، چند پیام تبریک نوشته شد و بعد، شوربختانه زیر آوار خبرهای دیگر گم شد. شاید مشکل از خود خبر نباشد و مشکل از حافظه جمعی ما باشد. حافظهای که قهرمانانش را عمدتا در زمین فوتبال، روی سکوی قهرمانی، در کشمکشهای سیاسی، مقابل دوربینهای سینما و تلویزیون یا پشت آمپلیفایرهای بزرگ پیدا میکند.
نوجوانی که پنج ساعت با یک مسئله فیزیک کلنجار رفته، تصویری کمهیجانتر برای رسانهها دارد. در حالی که اثر کار او بر آینده یک کشور، بسیار ماندگارتر است. المپیادهای علمی، یک تفاوت اساسی با کنکور دارند. کنکور بیش از هر چیز، آزمون سرعت، دقت و تسلط بر حجم بزرگی از مطالب است. المپیاد اما آزمون خلاقیت است. مسابقهای برای دیدن مسئله از زاویهای تازه. گاهی شرکتکننده ساعتها روی یک پرسش فکر میکند، راههای مختلف را امتحان میکند، بارها به بنبست میرسد و سرانجام روزنهای پیدا میکند که پیشتر دیده نمیشد.
این همان مهارتی است که جهان امروز برای حل بحران انرژی، مدیریت منصفانه تعارضها، طراحی داروهای تازه، ساخت هوش مصنوعی هوشمندتر، توسعه فناوریهای فضایی و هزار مسئله دیگر به آن نیاز دارد. بزرگترین سرمایه ایران هم دقیقاً همینجا است. نسل جدیدی که به جای توسل به روشهای کلیشهای، توانایی حل مسئله دارد. کشوری که با کمبود منابع، چالشهای اقتصادی، محدودیتهای محیطزیستی و دگرگونیهای سریع فناوری روبهروست، بیش از هر زمان دیگری به انسانهایی نیاز دارد که بتوانند پرسشهای پیچیده را به پاسخهای عملی تبدیل کنند.
آینده را کسانی میسازند که از مسئله فرار نمیکنند. با این حال، هر بار که خبر مدالآوری منتشر میشود، پرسش دیگری هم در ذهن شکل میگیرد. این نوجوانان، ده سال دیگر کجا خواهند بود؟ تاریخ المپیادهای ایران، پر از نامهایی است که بعدها مسیرهای بزرگی را پیمودند. مریم میرزاخانی روزی یک دانشآموز مدالآور بود. دختری که شاید آن روزها کمتر کسی تصور میکرد نخستین زن برنده مدال فیلدز شود و نامش در تاریخ ریاضیات جهان ثبت شود. علی جوانمردی و محمدعلی جابری نیز از نسل مدالآورانی بودند که راه پژوهش و دانشگاههای معتبر جهان را در پیش گرفتند.
دهها نام دیگر هم هستند. بعضی استاد دانشگاه شدهاند، بعضی شرکتهای دانشبنیان تأسیس کردهاند، بعضی در آزمایشگاههای بزرگ جهان مشغول پژوهشاند و بعضی در سکوت، در گوشهای از ایران، دانشجویان نسل بعد را آموزش میدهند. سرنوشت آنها یکسان نیست، اما نقطه آغاز بسیاری از این مسیرها شبیه هم بوده است. یک کلاس درس، یکی دو معلم مشتاق، چند کتاب دشوار و علاقهای که با هیچ آزمون تستی قابل اندازهگیری نبود.
گاهی گفته میشود مدال المپیاد تضمین موفقیت نیست. درست است. همانگونه که رتبه یک کنکور هم تضمین موفقیت نیست. زندگی، پیچیدهتر از هر مسابقهای است. اما پیام المپیاد این است که استعداد، زمانی شکوفا میشود که فرصت اندیشیدن پیدا کند. دانشآموزی که سالها با مسئلههای باز و بدون پاسخ آماده، روبهرو شده است، بعدها نیز در برابر مسائل واقعی زندگی و فناوری، ذهنی منعطفتر خواهد داشت.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از دانشگاههای بزرگ دنیا، مدالآوران المپیاد را فراتر از دانشآموزانی با نمرههای بالا میبینند و آنها را انسانهایی میدانند که طعم حل یک مسئله ناشناخته را چشیدهاند. در ایران، سالهاست کنکور به مهمترین دغدغه خانوادهها تبدیل شده است. هزاران ساعت کلاس، مدرسههای چند میلیاردی با قرنطینه شبانهروزی، آزمون آزمایشی، کتاب کمکآموزشی و رقابتی فرساینده، بخش بزرگی از نوجوانی را میبلعد. المپیاد، روایت دیگری از آموزش ارائه میدهد. روایتی که در آن، پرسیدن ارزشمندتر از حفظ کردن است و خلاقیت، جایگاهی هموزن دانستن پیدا میکند. شاید اگر بخواهیم آموزش را برای آینده بازآفرینی کنیم، همین روحیه «حل مسئله»، ارزشمندترین درس المپیادها باشد.
با این همه، یک نگرانی قدیمی همچنان باقی است. این ذهنهای درخشان، آینده کدام سرزمین را خواهند ساخت؟ آیا پژوهشگاهها، دانشگاهها و صنایع ایران آنقدر جذاب، آزاد و پویا هستند که هیربد، کیان، محمد، نیما، امیرسام، آریان، آرشا، امیرحسین، علیرضا، رادین و علی، سالها بعد نیز خود را بخشی از رؤیای توسعه ایران بدانند؟ پاسخ این پرسش، بسیار مهمتر از شمار مدالهای امسال است.
شاید دلیل گم شدن این خبرها میان هیاهوی روزمره، همین باشد. مدال علمی، نتیجه یک مسابقه نیست. آینهای است که آینده را نشان میدهد. وقتی به آن نگاه نمیکنیم، در حقیقت از کنار تصویری عبور میکنیم که میتوانست فردای کشورمان را روشنتر کند. آینده ایران، بیش از هر چیز، به ذهنهایی وابسته است که از سوالهای سخت استقبال میکنند. ذهنهایی که از بنبست، فرصت میسازند و از دل ابهام، راهی تازه پیدا میکنند. این نوجوانان، پیش از آنکه مدالآور باشند، یادآور جسارت علمی هستند.
