هفت صبح، مریم اطیابی| ۳۰ تیرماه ۱۳۹۹ بود که «محمدرضا کلائی» شهردار مشهد از تصویب طرح راهبردی توس و الحاق رسمی این منطقه به مشهد پس از ۳۱سال در شورای عالی معماری و شهرسازی خبر داد و گفت: «امروز پس از ۳۱ سال میتوانیم این خبر خوش را به دوستداران میراث فرهنگی، فردوسی، مردم ساکن در محدوده منفصله توس یا افراد دارای اراضی در محدوده توس بدهیم که این منطقه دارای طرح راهبردی مصوب شده و سه هزار و ششصد هکتار از اراضی منطقه منفصله توس به صورت قانونی به شهر مشهد ملحق شد.»
او در حالی این اقدام را خبر خوش عنوان میکرد که سه هزار هکتار از مساحت این محدوده منفصل، اراضی با کاربری کشاورزی بود که با پیوستن رسمی به شهر مشهد، دارای ارزش افزوده زیادی میشد. اقدامی که منافع مالکانی را تامین میکرد که سالها پیش زمینهای آنجا را خریدند تا بعدا بتوانند از طرق مختلف این زمینها را تبدیل به باغ و کاربریهای دیگر کنند.
توس زیر چرخ بولدوزرها؛ فردوسی تماشاچی شد | اینجا ببینید
خوش خیالان میراثفرهنگی!
در حالی شهرداری و سوداگران ساخت و ساز طرحهای دیگری را برای بخش منفصل توس در سر میپروراندند که احسان زهرهوند، مدیر وقت پایگاه میراث فرهنگی توس، ۱۱ تیرماه ۹۹ گفته بود: «طرح راهبردی توس روز گذشته در کمیته فنی شورای عالی شهرسازی و معماری وزارت مسکن و شهرسازی مورد بررسی قرار گرفت. در صورت تصویب و ابلاغ طرح یاد شده از سوی این شورا آزاد سازی عرصه ۳۶۰ هکتاری در دستور کار قرار میگیرد.»
آرامگاه فردوسی در ۱۳۱۱ هجری قمری
مدیر پایگاه میراث فرهنگی توس با اشاره به اینکه بر اساس تفاهم و تعامل صورت گرفته با شهرداری مشهد ساخت و سازهای غیرمجاز در عرصه از محل درآمد منطقه منفصل محدوده توس خریداری خواهد شد، افزود: «تحقق این امر میتواند گامی مهم برای ثبت جهانی توس باشد.» اکنون در سال ۱۴۰۴ نه تنها هیچاقدامی برای ثبت جهانی توس انجام نشده بلکه این محدوده درگیر دو طرح از سوی مشاور استان است: یکی طرح منفصل توس و دیگری طرح توس، طرحهایی که در آن نه توس تاریخی مهم است نه زادگاه فردوسی و سایر مشاهیر!
طرح منفصل توس از کجا آمد؟
طرح توس شامل طرحی برای عرصه و حریمهای آن میشود. اما ناحیه منفصل در جنوب توس در دهه 80 تعریف شد. داستان این بود که مهر و آبان سال ۷۵ مجموعه ۳۶۰ هکتاری ارگ و برج و باروی توس به شماره ۱۷۵۸ ثبت ملی و به شماره طرح ۱/۱-۲۷۱۹ تعیین حریم شد. پس از آن بود که شورای عالی انقلاب فرهنگی آییننامه شورای احیای مجموعه فرهنگی - تاریخی توس را در شهریور سال ۷۸ با هدف بررسی و تعیین سیاستهای کلی در زمینه احیای مجموعه فرهنگی - تاریخی توس و آرامگاه فردوسی مصوب کرد. از این رو در سالهای ۸۱ و ۸۲ تصمیم گرفته شد که اعتباراتی برای حفظ این مجموعه تاریخی، لحاظ شود که در طول سالیان ادامه یافت.
مصوبه طرح ویژه محدوده منفصل توس
سه روستایی که توس را بلعیدند
عکسهای هوایی شهر توس تا سال ۱۳۳۸ نشان میدهد تا این تاریخ هیچگونه سکونتی در این شهر وجود نداشته و فقط مقبره فردوسی آنجا بوده است. بعدها با اطلاع از طرحها، ساختوسازها گسترش یافت و کاسبان و زمین خواران، زمینها را در ابعاد صد متری به فروش رساندند و یکسری آلونک هم ایجاد کردند. پس از آن بود که شکل سکونت در توس صورت جدی به خود گرفت و به مرور جمعیت چند ده نفری به چند صد نفر و چند هزار نفر رسید و حل مشکل ساخت و ساز در سه روستای «توس سفلی»، «توس علیا» و «اسلامیه» را با معضل روبهرو کرد.
توس دهه 40
سعید ساداتنیا، مسئول طرح آمایش منطقه تاریخی – فرهنگی توس در دهه ۸۰، پیشتر در این مورد گفته بود: «وقتی اوایل دهه ۸۰ کارمان را آغاز کردیم اینجا حدود هزار نفر ساکن داشت. نخستین حرف ما این بود که این ساکنان را تثبیت کنید و اجازه ساخت و ساز بیشتر ندهید. همزمان برای این ساکنان بیرون از این منطقه و پشت «باره توس» یک شهرک آماده سازی کنید و به هرکس هم دو برابر زمین خودش را بدهید و برایشان بازار و کارگاه صنایع دستی راهاندازی کنید تا این افراد رفته رفته به بیرون باره منتقل شوند. سپس درون باره را کاملاً برای فعالیتهای گردشگری، تفریحی، فرهنگی چون شاهنامهخوانی، ورزشهای باستانی و فعالیتهای ادبی و هنری به کار گیریم.»
اما نه تنها این ساکنان از منطقه خارج نشدند بلکه جمعیتشان به سرعت رو به فزونی گذارد و زمینخواران و دارندگان زمین با پشتیبانی برخی قدرتهای محلی بر تشدید این وضعیت ادامه دادند. در واقع هدف اصلی این بود در حریم منفصل توس، بارگذاریهایی بشود که ارزش افزودههایی از جنس گردشگری و انتقال جمعیت به این منطقه داشته باشد که از قِبَل آن بتوان عرصه و حریم توس را آزادسازی کرد. اما نه تنها این اتفاق رخ نداده بلکه با اعلام الحاق زمینهای منفصل توس به مشهد در سال ۹۹ به یکباره قیمتهای این منطقه فزونی یافت.
مصوبه سال ۹۸ میراث فرهنگی در مورد طرح آزادسازی عرصه و حرائم توس
مردم زمینهای کشاورزی را تبدیل به باغ میکردند و سپس تفکیک و پس از آن ویلاسازی میکردند. هر چند در مرداد سال ۹۶ با تهیه طرح راهبردی توس در شورای عالی معماری و شهرسازی موافقت شده بود اما یک ضوابط نیمبندی هم در آن عنوان شده بود از جمله این که اولویت حفظ زمینهای کشاورزی است و ساخت و سازها نباید خیلی گسترش پیدا کند و اراضی معوض و ارزش افزوده در خدمت آزادسازی عرصه توس تاریخی دیده شود و رویکرد فرهنگی، با تاکید بر حفظ آثار تاریخی باشد. اما ظاهرا در سال ۹۷ این طرح در کمیسیون ماده ۵ خراسان رضوی با تغییرات جدی به تصویب رسید و سال ۹۹ در شورای عالی مصوب شد.
ساخت و سازهای عجیب و غریب
اینک در سال ۱۴۰۴ بخش منفصل توس با ساخت و سازهای عجیب و غریب و تبدیل زمینهای کشاورزی به باغ ویلا روبهروست و طرحهای جدید ارسالی از سوی مشاور به شورای عالی معماری شهرسازی هم میخواهد به این قضیه صورت قانونی دهد! در واقع نه تنها عرصه و حریم توس تاریخی آزاد نشده و تا گلوگاههای اصلی عرصه به جز محدوده آرامگاه فردوسی ساخته شده بلکه یک ساختوساز گسترده هم در حریم منفصل توس آغاز شده است که هیچ ربطی به توس تاریخی ندارد و در خدمت آن هم نیست!
حتی در محدوده توس منفصل طرح گردشگری خاصی هم دیده نمیشود و صرفا بر چگونگی سود بیشتر از ساخت و ساز و افزایش سکونت متمرکز است و هیچ صحبتی از زمینهای معوض برای آزادسازی عرصه و حریم درجه ۱ و ۲ توس تاریخی در میان نیست! کار به جایی رسیده که قابلیتی ایجاد شود تا باغهای ۲ هزار متری به اراضی ۷۵۰ متری تفکیک شوند و عملا تعداد ساخت و سازها افزایش یابد و حتی با ساخت ویلاهای دوطبقه و یک طبقه پیلوت موافقت شود!
این همه زیادهخواهی در حالی رخ میدهد که این منطقه روی آبخوان (سفره زیر زمینی آب) مشهد قرار دارد. به گفته کارشناسان بیشترین کاهش سطح آب زیرزمینی و تعداد پهنههای فرونشستی در خراسان رضوی رخ داده است؛ به طوری که وسعت گسترههایی که در آن فرونشست اتفاق افتاده پنج برابر استانهای فارس، کرمان، اصفهان و تهران است.
مقبره امام محمد غزالی در توس که به این شکل رها شده
فردوسی را فروختند، ویلا ساختند
افزون بر فردوسی که در حقیقت ما زبان فارسی را مدیون او هستیم، شهر درونباره توس مهمترین شهر دوران اسلامی ایران است. همچنین ۴۵۰ تن از بزرگان علم و ادب قرون اولیه اسلامی تا قرن ششم و هفتم هجری از اهالی توس بودند و چهار شارع دین مبین اسلام هم در دل این شهر نمو و نشر یافته است. از اینروی باید گفت این شهر زادگاه و پایگاه بسیاری از مفاخر ماست و ارزش بالایی دارد. همچنین باره توس از معدود بارههای کامل باقی مانده از دوره سلجوقی و ایلخانی بر گرد یک شهر است.
