پشت پرده یک شاهکار | لبخند مرموز «مونالیزا» چه رازی را پنهان کرده است؟

مونالیزا، شاهکار جاودانه لئوناردو داوینچی، بدون تردید مشهورترین نقاشی تاریخ هنر جهان است. این اثر که با رنگ روغن روی صفحه ای از چوب صنوبر کشیده شده، بین سال های ۱۵۰۳ تا ۱۵۱۹ و در دوران اقامت داوینچی در فلورانس خلق شد. امروزه این نقاشی در موزه لوور پاریس نگهداری می شود و هر سال میلیون ها نفر برای تماشای آن به این موزه می روند. با این حال، آنچه مونالیزا را به اثری فراتر از یک نقاشی تبدیل کرده، تنها مهارت خیره کننده داوینچی نیست، بلکه لبخند مرموز و هویت نامشخص زنی است که هنوز هم پس از پنج قرن، موضوع بحث و پژوهش پژوهشگران و علاقه مندان به هنر است.

خالق مونالیزا، هنرمندی که قرن ها از زمان خود جلوتر بود

لئوناردو داوینچی، نقاش، مخترع، دانشمند و نابغه ایتالیایی دوران رنسانس، در سال ۱۴۵۲ در روستای وینچی ایتالیا به دنیا آمد. او از همان دوران جوانی استعداد خارق العاده ای در نقاشی، مهندسی، کالبدشناسی و علوم مختلف از خود نشان داد و آثارش مرز میان هنر و علم را از بین برد. داوینچی در طول زندگی خود شاهکارهایی مانند «مونالیزا» و «شام آخر» را خلق کرد و صدها طرح و یادداشت درباره ماشین های پرنده، بدن انسان و پدیده های طبیعی از خود به جا گذاشت. هرچند بسیاری از پروژه هایش هرگز تکمیل نشدند، اما ایده های او قرن ها جلوتر از زمان خود بودند. لئوناردو داوینچی در سال ۱۵۱۹ در فرانسه درگذشت و امروز از او به عنوان یکی از بزرگ ترین نوابغ تاریخ بشر یاد می شود.

آشنایی با مونالیزا اثر داوینچی

لئوناردو داوینچی، نقاش بزرگ ایتالیایی، در سال ۱۵۰۳ شروع به کشیدن مونالیزا که از آثار معروف داوینچی نیز به شمار می‌رود کرد و کمی پیش از مرگش در حدود سال ۱۵۱۹ آن را به پایان رساند. این دانشمند برجسته‌ی دوران رنسانس به‌خاطر مشارکت‌هایش در هنر، علم و مهندسی شناخته شده است. مونالیزا فراتر از یک نقاشی است. این اثر هنری نماد رنسانس، راز جاودانه‌ی لبخندی مرموز و شاهکاری است که همچنان مردم سراسر جهان را مجذوب خود می‌کند. برای آشنایی بیشتر با این اثر جهانی بهتر است نگاهی به تاریخچه و گذشته آن بیندازیم.

مونالیزا یا لبخند ژکوند؟

مونالیزا، کوتاه‌شده مادونا لیزا به معنی «بانوی من لیزا» است. در نتیجه، نوشتار درست این کلمه در انگلیسی Monna Lisa است و Mona Lisa غلط مصطلحی است که جای نوشتار درست را گرفته است. البته این تابلو را به‌نام لبخند ژکوند هم می‌شناسند.

هویت اصلی مادونا لیزا، سوژه این نقاشی، یکی از دلایل شهرت این تابلوست. در واقع، هیچ قطعیتی درباره هویت بانوی به‌تصویرکشیده‌شده وجود ندارد. آنچه مطرح شده، حدس‌ها و نظرهایی است که کارشناسان و متخصصان اعلام کرده‌اند. بعضی از این نظریات، اعتبار بیشتر و برخی اعتبار کمتری دارند. در این بخش، نظراتی را می‌بینید که بیشترین اعتبار را در میان اهالی هنر به دست آورده‌اند.

در نوشته زندگی‌نامه‌نویس مشهور ایتالیایی، جورجو وازاری (Giorgio Vasari) می‌خوانیم که تاجری به‌نام فرانچسکو دی بارتولومیو دل ژوکوندو (Francesco di Bartolomeo del Giovando) این تابلو را سفارش داده است. او از داوینچی خواسته تا همسرش لیزا گراردینی (Lisa Gherardini) را نقاشی کند. با توجه به اینکه نام دوم تابلو، دل ژوکوندا است، این فرضیه اعتبار بیشتری گرفته است. به پشتوانه چنین نظری، این تابلو «لبخند ژکوند» نیز نامیده شده است.

روایتی دیگر از لبخند ژکوند

در کتاب «هنر در گذر زمان» نوشته هلن گاردنر (Helen Gardner) این مسئله بدین شکل بیان شده که این نقاشی برای تولد دومین پسر ژوکوندا بعد از بازگشت داوینچی از میلان به فلورانس کشیده شده است؛ اما مشکل اینجاست که در زمان مرگ داوینچی، تابلو در کارگاه او بوده است. در نتیجه، این سؤال پیش می‌آید که اگر این اثر سفارشی بوده، چرا به دل ژوکوندو تحویل داده نشده است. دانشمندان تلاش کردند با پیدا کردن لیزای واقعی و استفاده از آزمایش‌ها و اسکن‌های مدرن، چهره او را بازسازی و با نقاشی داوینچی مقایسه کنند. متأسفانه، این تلاش‌ها هنوز به جایی نرسیده و نتایج درخور توجهی نداشته است.

مونالیزا مادر داوینچی است؟

دو فرضیه معروف دیگر در این زمینه وجود دارد که به اندازه نظریه اول محبوب نیستند و همه‌گیری ندارند. برخی معتقدند که مونالیزا، تصویر کاترینا، مادر لئوناردو داوینچی است. یکی از طرف‌داران این نظر، زیگموند فروید، عصب‌شناس و روان‌شناس مشهور اتریشی است. فروید معتقد بود، لبخند مونالیزا تصویری از ناخودآگاه داوینچی و انعکاسی از لبخند مادر نقاش است.

مونالیزا خود داوینچی است؟

دیگران معتقدند که این نقاشی، تصویر خود نقاش است که در چهره زنی پنهان شده است. شباهت ویژگی‌های ظاهری داوینچی با مونالیزا، به این فرضیه اعتبار داده است. البته هیچ قطعیتی برای هیچ‌کدام از این فرضیه‌ها وجود ندارد و هنوز هیچ‌کدام به‌طور قطعی تأیید نشده‌اند.

مونالیزا به چه معناست؟

نام انگلیسی «مونالیزا» ترکیبی از نام سوژه یعنی لیزا و کلمه ایتالیایی «mona» (مخفف عبارت مدونا) است که به معنای «بانوی من» است. نام ژوکوند (La Gioconda) نیز از کلمه ایتالیایی «jocund» گرفته شده است که به معنای شاد یا خوش‌حال است. این نام‌های مختلف، تفاسیر متفاوتی از زن به تصویر کشیده شده در نقاشی را ارائه می‌دهند. نام مونالیزا بر احترام و جایگاه او تأکید می‌کند، درحالی‌که ژوکوند بر شادی و خوش‌رویی او تمرکز دارد.

راز نقاشی مونالیزا

یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های مونالیزا، حالت چهره‌ی اوست که اغلب مرموز توصیف می‌شود. لبخند ملایم او و نگاه نرمش، بیننده را از زوایای مختلف دنبال می‌کند که نتیجه‌ی استفاده‌ی ماهرانه‌ی لئوناردو از نور و سایه است. ژست او با دستانی که به‌آرامی روی‌هم قرار گرفته‌اند، حس آرامش و ظرافت را القا می‌کند و به آرامش کلی نقاشی می‌افزاید.

آیا مونالیزا یک نقاشی کامل است؟

با وجود استعداد بی‌نظیر داوینچی در اغلب سبک‌های نقاشی، تعداد کمی از تابلوهای او کامل شده‌اند. کمال‌گرایی و اوج‌طلبی بسیار او، باعث ناتمام ماندن کارهایش می‌شدند. این مسئله درباره نقاشی مونالیزا هم به‌علت نداشتن مژه و ابرو مطرح بوده که عده‌ای آن را نیمه‌تمام می‌دانستند. آیا کمال‌گرایی داوینچی باعث شده که وی، تابلوی بی‌نظیرش را تکمیل نکند؟ پس دلیل استفاده از تکنیک‌های خاص چه بوده است؟ رمزهایی که داوینچی در این نقاشی پنهان کرده و با گذشت بیش از 500 سال هنوز در هاله‌ای از ابهام است، چه می‌تواند باشد؟

فرضیه‌ای درباره ناقص بودن نقاشی

یک فرضیه که براساس نظرهای مرکز تجسمی حوزه هنری منتشر شد، دلیل ناتمام ماندن تابلوی مونالیزا را ناتوانی جسمی لئوناردو داوینچی در پنج سال پایانی عمرش اعلام کرد؛ اما علت ناتوانی او در هاله‌ای از ابهام است. این فرضیه از بررسی و کنکاش روی نقاشی جیووان آمبروجیو فیگینو (Giovanni Ambrogio Figino) قوت گرفته که در حقیقت اثری از نیم‌تنه خود داوینچی است.

در این تصویر، انگشت شست به همراه دو انگشت بعدی دست راست به‌درستی کشیده شده، اما انگشت کوچک و انگشتری به‌صورت جمع‌شده است. در واقع تردید محققان هنری درباره علت و چگونگی آسیب دست اوست. آن‌ها به‌درستی نمی‌دانند که آیا سکته باعث این صدمه شده یا زمین خوردن در اثر سرگیجه یا حتی بیهوشی.

براساس نظر «دکتر دیوید لازری» جراح پلاستیک و «دکتر کارلو روسی» عصب‌شناس، نمی‌توان جمع‌شدن دو انگشت را نشانه سکته لئوناردو دانست؛ زیرا نشانه‌های دیگری هم برای سکته لازم است؛ مثل جمع و مشت شدن دست یا ایجاد تغییراتی در صورت. از سوی دیگر، بسیاری از محققان هنری درباره چپ‌دست بودن لئوناردو شک ندارند و برای اثبات این مسئله، از جهت کشیده‌شدن سایه‌ها استفاده می‌کنند که از بالا سمت چپ به پایین کشیده شده است. اما چرا آسیب دست راست لئوناردو باعث ناتمام ماندن نقاشی مونالیزا شده است؟ براساس حدس و استدلال آن‌ها، لئوناردو انسانی بسیار بااستعداد و خلاق بوده و می‌توانسته از هر دو دست خود استفاده کند.

حمله به تابلو مونالیزا

از زمانی که تابلو مونالیزا در موزه لوور، یکی از معروف‌ترین موزه‌های جهان به نمایش گذاشته شد، بارها با حمله مواجه شد. البته به‌دلیل شیشه محافظتی، این حملات صدمه زیادی به تابلو وارد نکردند؛ اما باعث شدند که مسئولان موزه، وقت و هزینه بیشتری برای ایمن‌تر کردن شرایط نگهداری تابلو صرف کنند. امروز، محفظه نگهداری تابلو از شیشه ضدگلوله ساخته شده و نفوذ به آن بسیار سخت است.

آخرین حمله به مونالیزا؛ پاشیدن سوپ روی تابلو

نخستین بار در سال 1965، فردی روی تابلو اسید پاشید. چند هفته بعد، فرد دیگری با سنگ به آن حمله کرد. در سال 1974 هم زنی با اسپری قرمز به محفظه حمله کرد تا به نحوه نصب تابلو که باعث می‌شد معلولان نتوانند تابلو را ببینند، اعتراض کند. البته نباید حمله سال 2009 را از قلم انداخت؛ زنی روس که با مهاجرتش به فرانسه مخالفت کرده بودند، یک لیوان به سمت تابلو مونالیزا پرتاب کرد. جالب است بدانید در سال 2022 نیز مردی که خود را شبیه به یک پیرزن کرده بود، به نزدیکی تابلو رفت و در اقدامی که به گفته خودش معترضانه بود، کیکی به شیشه این نقاشی مشهور مالید. آخرین حمله به این تابلو، مربوط به ژانویه 2024 می‌شود که دو تن از فعال‌های محیط‌زیست روی این تابلو سوپ پاشیدند.

مونالیزا در کدام کشور و در کدام موزه است؟

با وجود اینکه که لئوناردو داوینچی یک نقاش ایتالیایی بود؛ اما همان‌طور که در تاریخچه مونالیزا اشاره شد، تابلو مونالیزا سال‌های زیادی است که در در موزه لوور پاریس، نگهداری می‌شود و به عنوان یکی از جاذبه‌های فرانسه به شمار می‌رود.

محل نگهداری مونالیزا

• ابعاد فیزیکی: ۷۷ در ۵۳ سانتی‌متر
• هزینه ورودی: ۲۲ یورو برای هر نفر
• ساعات بازدید موزه لوور: ساعات عادی: ۹ صبح تا ۶ عصر (همه‌روزه) و چهارشنبه و جمعه: تا ساعت ۹ شب
• موقعیت موزه لوور در نقشه

در حال حاضر محل نگهداری و نمایش تابلوی مونالیزا در موزه لوور پاریس است. این تابلو در بخش نقاشی‌های موزه لوور، طبقه‌ی دنون، تالار شماره‌ی ۶ به نمایش گذاشته شده است. باتوجه‌به شهرت جهانی مونالیزا، بازدید از آن در موزه لوور می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. صف‌های انتظار برای دیدن این شاهکار هنری، به‌خصوص در فصل‌های شلوغی سال معمولاً طولانی هستند. برای صرفه‌جویی در وقت، می‌توانید به‌صورت آنلاین از طریق وب‌سایت موزه لوور بلیت تهیه کنید یا از تورهای بازدید با راهنما استفاده کنید.

حقایق جالب درباره مونالیزا

• اگر به چشم‌انداز و پس‌زمینه تابلو دقت کنید، افق‌ در یک خط فرضی، راست یا مستقیم کشیده نشده است؛ بلکه افق سمت چپ، پایین‌تر از افق سمت راست تابلو قرار دارد؛ بنابراین دو طرف چپ و راست تابلو مونالیزا هماهنگ نیست. در نتیجه زمانی که به‌سمت چپ تابلو عکس مونالیزا توجه می‌کنیم، به نظر زنی بلندقامت‌تر از سمت راست دیده می‌شود.